جلوه‌هايي از رمانتيسم در شعر خاقاني

افضل‌الدّين بديل بن علي خاقاني شرواني، متخلّص به خاقاني (ولادت: 520ق در شروان –وفات: 595ق در تبريز) در ادبيّات كهن فارسي، شاعري شاخص، تأثيرگذار و منحصربه‌فرد است؛ ازآن‌رو كه در شعر خود اجازۀ ظهور و بروز به «من» خود را به‌تمامي مي‌دهد. او در اشعارش فقط در مقام شاعر ظاهر نمي‌شود، بلكه سيماي انساني را به­تماشامي‌گذارد كه عاطفي، هيجاني، عشق‌طلب، مبارزه‌جو، آزادي‌طلب، آزاده‌خو و انسان‌گراست؛ اين اوصاف، جزو شرايطي است كه رمانتيست‌ها خود را قائل به احراز آن مي‌دانستند و در بيانيۀ ادبي خود، آنها را برشمرده‌اند. علاوه ­­بر اين ويژگي‌ها، تصاوير موجود در شعر او، ويژگي‌هاي تصاوير رمانتيك را دارد؛ يعني همچون تصاوير شعر رمانتيست‌ها، مبهم و در سايه، سازمند، متّحد و منسجم، بي‌زمان و بي‌مكان، استعاري، ذهني، طبيعت‌گرا و ... است. اين مقاله، در پي ايضاح بيشتر نمودهاي رمانتيسم در شعر و انديشۀ خاقاني بوده ‌است؛ از­اين­رو، با انتخاب شيوۀ تحليل قياسي، به بررسي و برجسته‌سازي شباهت‌هاي فراوان شعر خاقاني و مكتب رمانتيسم پرداخته است. نتايج حاصل از تحقيق، گوياي آن است كه اوصاف رمانتيك شعر خاقاني، به‌ويژه فرديّت، بيان خود، انسان‌گرايي و آزادي‌جويي خاقاني، همچنان­كه تمام خاقاني‌پژوهان ايراني و غيرايراني بر آن صحّه نهاده‌اند، در ادبيّات كلاسيك فارسي، اگر نگوييم بي‌نظير، حتماً كم‌نظير است.