بررسي موانع شكل‌گيري ارتش مدرن در نيمه‌ي نخست حكومت قاجار

ارتش مدرن به عنوان يكي از كليدي­ ترين نهادهاي دولت مدرن براي اولين در اروپا شكل گرفته و نقش مهمي در قدرتمندي و جهانگشايي قدرت­هاي اروپايي داشته است. هجوم دولت­هاي استعماري روسيه و انگليس به ايران، مخصوصاً شكست­هاي سنگين از روسيه، حكومتگران و نخبگان حكوت قاجار را متوجه ساختار سنتي و ناكارآمد ارتش قاجار كرد. بر اين اساس، در نيمه­ي نخست اين حكومت؛ يعني از ابتدا تا مشروطيت، انديشه­ي اصلاحات نظامي و تشكيل ارتش مدرن دولت مردان قاجار را به تلاش­ها و اصلاحات مختلفي واداشت و آن­ها در راه رسيدن به اين هدف، كوشش­هاي زيادي انجام دادند؛ اما اين تلاش­ها براي تشكيل ارتش مدرن با موانع بسياري روبرو گرديد و در نهايت اين هدف بزرگ تحقق پيدا نكرد. لذا سؤال اصلي اين است كه موانع شكل­گيري ارتش مدرن در اين دوره تاريخي چه بود؟ پاسخ ما به اين سؤال چند بُعدي است و عوامل كارگزاري و ساختاري متعددي را شامل مي­گردد كه در اينجا به كمك نظريه ساخت­يابي آنتوني گيدنز به آن پرداخته مي­شود. طبق ديدگاه گيدنز، كارگزار و ساختار در كنار هم موجب شكل­گيري پديده مي­شوند و هيچ يك بر ديگري برتري ندارد. نتايج اين بررسي نشان مي­دهد مخالفت كارگزاران داخلي، كارشكني كارگزاران خارجي، از يك­سو و ضعف و ناكارآمدي ساختار اقتصادي و ضعف ساختار نظامي از سويي ديگر، مهم­ترين موانع بودند كه اصلاحات نظامي و تشكيل ارتش مدرن را در نيمه نخست حكومت قاجار علي­رغم تلاش­هاي ­دولتمردان اصلاح­طلب ناكام گذاشت.