چگونگي شكل‏گيري و ساختار آرشيو وزارت امور خارجه

ايجاد سازمان‏هاي كشوري و تشكيلات منظم اداري، از ويژگي‏هاي تمدن ايراني است. در اين ميان، آرشيو سابقه‏اي ديرينه دارد و هستۀ اصلي اين تشكيلات محسوب مي‏شود. سنت آرشيو در تشكيلات اداري ايران باستان و دورۀ اسلامي به صورت مستمر ادامه يافته است و بالطبع بخشي مهم از اسناد و مدارك دولتي مربوط به روابط خارجي بوده است. در دورۀ صفويه با گسترش روابط خارجي، تشكيلات نويني شكل گرفت كه گزارش نمايندگان سياسي با دول ديگر در آن جمع‏آوري مي‏شد. بعد از آن در دورۀ قاجار با تشكيل وزارت خارجه، آرشيو مدارك مربوط به آن اهميت بيشتري يافت و گردآوري اسناد روابط خارجي نظم بيشتري پيدا كرد. اين روند در دورۀ ناصرالدين شاه با گسترش روابط خارجي به اوج رسيد. در تشكيلات نوين دولتي سال 1298ق./1881م. آرشيو يكي از بخش‏هاي مهم پنج‏گانه وزارت خارجه محسوب مي‏شد؛ به ‏همين ‏دليل در سال 1316ق./1899م. آرشيو وزارت خارجه، اولين ‏بايگاني دولتي بود كه طبق شيوه‏هاي نوين غرب، انتظام يافت و از اين حيث، الگوي ساير وزارتخانه‏ها شد. اين پيشتازي در دورۀ پهلوي نيز استمرار پيدا كرد.