تصوف در صورت‌بندي گفتماني رساله ردّ صوفيه

هم‌زمان با عزم پادشاهان صفويه بر حاشيه­راني و كوتاه كردن دست صوفيان قزلباش از دستيابي به قدرت و تنفيذ شريعت به مثابه­ ابزار كسب مشروعيت، متون ردّيه­ برخي فقيهان بر ضد تصوف نيز در نيمه­ دوم عصر صفوي رشد قابل توجهي يافت. يكي از فقيهان اخباري اثرگذارِ اين عرصه ملا محمدطاهر قمي است كه با نگارش رسائل متعددي در مخالفت با تصوف، حكمت و فلسفه از پركارترين ردّيه­نويسان اين برهه­ زماني محسوب مي­شود. اين مقاله با رويكرد تحليل گفتمان انتقادي و با بهره جستن از الگوي تحليل لاكلاو ـ موفه در پي واكاوي گزاره­هاي زباني و آشكارسازي ساخت‌هاي گفتمان مدار يكي از اين متون جنجال‌برانگيز يعني رساله­ lt;em gt;ردّ صوفيه lt;/em gt; برآمده­ است. دستاوردهاي مقاله حاكيست كه مؤلف از منظر دال برتر گفتمان خود، يعني تشيع و شريعت اسلام به ستيزه با گفتمان رقيب كه حول دال مركزي طريقت و حقيقت دين نظم يافته، برآمده و بر اين اساس با سوء تشخيص و تقليل معنايي عناصر گفتمان غيرخودي، تصوف را بي­بهره از اسلام و در بعضي مواقع برآمده از تسنن معرفي مي­نمايد. اين وانمايي­ها و شدت يافتن غيريت سازي ميان دو گفتمان تأثير بسزايي در دخالت­هاي هژمونيك بعدي خصوصا در دوره­ قاجاريه داشت. هژموني با ابزار زور، قطعيت و عدم ابهام در منازعات را به گفتمان صوفي­ستيزان هديه داد. بر اثر اين مداخله به طور رسمي تصوف و قرائت­هاي باطني از دين در گفتمان عامه به حاشيه رانده شد و گفتمان ظاهرگرايانه گفتمان غالب فهم ديني جامعه واقع گشت. lt;strong gt;  lt;/strong gt;