تأملي در امكان جمع توحيد افعالي و نظام عليت (تحليل ديدگاه ها)

رابطه توحيد افعالي- به معناي حصر فاعل و موثر حقيقي به خدا- با نظام عليت، از مسايل مهم دين پژوهي است كه دين پژوهان در تبيين و جمع آن دو ديدگاه‌هاي مختلفي ارايه داده‌اند. برخي رابطه آن دو را رابطه تعارض انگاشته و به انحاي مختلف به رفع تعارض پرداخته‌اند. اشاعره جانب توحيد افعالي، و عالمان تجربي در نقطه مقابل، جانب نظام عليت را مقدم داشتند. برخي نيز با راهكارهاي مختلف- مثل علل اعدادي، علل طولي و تشأن- به امكان جمع آن دو تاكيد كرده‌اند. نويسنده در اين مقاله نشان خواهد داد كه جمع دو اصل فوق از باب سهل ممتنع است. در آخر مقاله، ديدگاه نو و مختار مقاله (تكميل نظريه علل طولي فلاسفه و تشأن عرفا) تقرير و تحليل مي‌شود. البته اين ديدگاه در بنياد خود وامدار حكمت متعاليه در تفسير حقيقت اصل عليت است.