تحليلي بر جايگاه صور قبيحه خيال در نظام معرفتي ابن‌سينا و شيخ اشراق

گاه انسان به وسيله خيال خود، صورت‌ها و هيئت‌هاي جديدي را از واقعيت‌هاي محسوس مي‌سازد كه اين هيئت‌ها و صور خيالي، معطوف به صورت‌هاي حسي‌اند و رجوع به عالم حس رجوع دارند؛ گاهي نيز صور خيالي، انعكاس صورت‌هاي عالم قدس در نفس مطمئنه آدمي استهستند؛ اما بعضي از صور خيالي كه صور قبيحه و ظلماني خيال خوانده مي‌شوند، نه متصل به مباني طبيعي‌اند و نه متصل به مباني قدسي؛ چراكه عالم طبيعت، عالم زيبايي طبيعي زميني، و عالم قدس، عالم زيبايي ملكوتي است. ازاين‌رو، صور خيالِ مورد توجه فيلسوفان در مباحث هستي‌شناسي و معرفت‌شناسي، اعم از صور حسنه و قبيحه‌ است. ابن‌سينا و شيخ اشراق در ديدگاهي مشترك، بعضي از صور قبيحه خيال را غيرواقعي و ناشي از تشويش خيال مي‌دانند و در ديدگاهي متفاوت، ابن‌سينا بعضي از آن صور را به واسطه عالم قدس، و شيخ اشراق، آن صور را با عناويني از قبيل هيولا، غول، صور ظلماني، جن و شيطان به واسطه عالم مثال مطلق و مقيّد تبيين مي‌كنند. در اين نوشتار در كنار بيان ديدگاه اين دو فيلسوف، به تبيين و بررسي جايگاه و وجه تحقق صور قبيحه خيال، و نيز پيامدها و نكات لازم در اين زمينه خواهيم پرداخت.