ملاحظاتي بر مقاله «آرمان‌گرايي و واقع‌نگري» از مجموعه مقالات تضاد و تعارض در فقه اسلامي

نوئل. جِي. كولسن،[1] شرق‌شناس معروف، نويسندۀ مقالۀ «آرمان‌گرايي و واقع‌نگري در فقه اسلامي» (كولسن، 1956: ص 211) است. او در اين مقاله مي‌كوشد اثبات كند كه فقه اسلامي ماهيتي كاملاً آمان‌گرا دارد، ولي در سده‌هاي پياپي ازسوي دولت‌هاي اسلامي به‌تدريج و به‌ناچار رويكردي عمل‌گرا و واقع‌نگر پيدا كرده است. ديدگاه‌هاي كولسن را در هفت محور مي‌توان تجزيه‌وتحليل كرد: 1. عمل‌گرايي و آرمان‌گرايي در سيرۀ فقيهان؛ 2. ادوار آرمان‌گرايي و عمل‌گرايي؛ 3. تضاد آرمان‌گرايي با واقعيت‌هاي اجتماعي؛ 4. شواهد آرمان‌گرايي فقيهان در دعاوي كيفري؛ 5. شواهد آرمان‌گرايي در نظام محاكم شرعي؛ 6. تضاد آرمان‌گرايي با مصلحت‌گرايي؛ 7. تضاد آرمان‌گرايي با عمل فقهي. در همۀ اين محورها آرمان‌گرايي و نگاه انتزاعي در تقابل با عمل‌گرايي، مصلحت‌انديشي و واقع‌نگري در فقه اسلامي موردتوجه او است. بررسي و تحليل ما براساس منابع و محتواي فقه اسلامي، نشان مي‌دهد كولسن درك درست و جامعي از شريعت ومراتب تحقق آن ندارد.