تجلي خواننده ضمني در ساز موسيقي و تسميه ي شراب؛ مورد كاوي باده سرايي ابن فارض و اعشي

نظريه هاي خواننده‌محور به مثابه نگاه نقديِ نو، افق هاي جديدي از زيبايي شناسي متون ادبي را به روي ما مي گشايند. اين نظريات ضمن تأكيد بر نقش و اهميت مخاطب، به بررسي چند و چون ارتباط متن ادبي و خواننده متن مي پردازد. يكي از فاكتورهايي كه در ذيل اين نظريه مطرح شده «خواننده ضمني» است. اين خواننده به عنوان حلقه واصل متن و خواننده هاي اصلي، زمينه تحليلِ تعامل آن دو را فراهم مي كند. در اين نوشتار چارچوب ظهور «خواننده ضمني» در دو لوحِ «نامِ شراب» و «موسيقي شعر» و در دو نوع شعرِ باده بررسي شده است. اول خمريه روحي و رمزي ابن فارض و دوم خمريات مادي أعشي. در اين پژوهش مشخص گرديد نام شراب در شعر ابن فارض، نقطه ثقل سروده اوست و خواننده ضمني‌اش نيز محو اين نام است؛ درحالي كه مخاطبِ ضمنيِ شعرِ أعشي مركزيت شعر را نه خود شراب بلكه از آنِ تأثير آن و تلذذات خود مي داند. از ديگر سو مخاطب ضمنيِ هر دو اثر علاقه مند موسيقي اند؛ ليكن موسيقي خاص خودشان، موسيقي شعر بيش از هر چيزي انعكاس جان، روح و حالي است كه شاعر شعر خود را براي آن مهيا كرده است و بايد جزء جزء آن به عنوان يكي از تماثيل شعري، با ماتريس كليِ اثر هماهنگ و متناسب باشد، موسيقيِ باده سراييِ اين به نرمي و لطافت متمايل است و ديگري رو به سوي يك شب عياشي دارد، هرچند گاهي تماثيل موسيقايي مشتركي بين آن دو مي بينيم ولي در نگاه كلي و در كنار جمع تماثيل ديگر، روشن مي شود كه با وجود اشتراك جزئي هر يك گوياي هندسه متفاوتي هستند و تمام تفاوت ها و شباهت هاي آنها، نشانگر ضعف يا نقص يكي از آنها نيست بلكه بيانگر يك نظام منحصر به فرد موسيقيايي در شعر هركدام هست كه نمايي از طلب خواننده ي ضمني هر كدام به نمايش مي گذارد.