حقيقت علم و رابطه ذهن و عين با تأكيد بر مصنفات افضل‌الدين كاشاني و رساله‌ معرفت‌النفس محمدحسن الهي

علم ظهور و پيدايي است در موطن نفس و حضور مدرَك است نزد مدرِك. انسان صرفاً‌ به هر آنچه در اوست، حقيقتاً علم دارد و امري بيروني بدان جهت كه از موطن نفس غايب است،‌ بالذات متعلق علم قرار نمي‌گيرد. در اين تفسير كه مبتني است بر مساوقت علم و وجود، علم منحصر است در علم حضوري و صورت‏‌هاي علمي، بعينه صورت نفس عالِم‏‌اند و با او وحدتي دارند از سنخ وحدت معلول با علت. با اين وصف، اين صور‌ت‏‌ها انشاي نفس انسان‏اند و لذا عالَمي كه آدمي ظرف وجود اوست، در همه وسعت و جزئيات و كلياتش به انشاي نفس موجود است. افضل‏الدين كاشاني و محمدحسن الهي طباطبايي با چنين تفسيري از حقيقت علم و بيان رابطه آن با عين، علاوه بر ارائه پاسخ‏‌هايي به پرسش‏‌هاي معرفت‌شناختي، راه را براي تبييني از معجزات و خوارق عادات هم باز نموده‏‌اند.