نهادينه‌سازي فرهنگ نماز بر اساس سير نزول آيات

از جمله موضوعاتي كه از اولين سوره نازل شده بر پيامبر تا اواخر نزول آيات پيوسته به آن پرداخته شده بحث نماز است. قرآن برپايي نماز را يكي از صفات مؤمنان برمي‌شمرد. با توجه به مشرك بودن مردم عربستان، آيات بايد هماهنگ با حال مخاطبانش به ترتيبي نازل مي‌شد كه بتواند بيشترين تأثير را بگذارد و به صورت يك فرهنگ نهادينه شود. اين پرسش مطرح است كه قرآن براي نهادينه ساختن نماز چه شيوه‌اي را به كار برده و چگونه مخاطبان را به اين عمل واداشته است؟ براي پاسخ، آيات را به ترتيب سير نزول و به روش توصيفي تحليلي بررسي نموده‌ايم. قرآن در ابتدا به تبيين اثر نماز يا ترك آن در سعادت يا شقاوت انسان پرداخته است. سپس افرادي را به عنوان الگو معرفي مي‌كند. در مرحله بعد احكامي از نماز را بيان مي‌كند. بعد از آن به معرفي ارزش‌هاي هم‌نشين با نماز مي‌پردازد و سپس صفات نمازگزاران را برمي‏شمرد. به دنبال آن به تأثير نماز در زندگي مي‌پردازد و دستورات خداوند را در قالب داستان‌هايي از بني‌اسرائيل ارائه مي‎دهد. نتايج حاكي از آن است كه قرآن كريم در نخستين گام به تبيين تأثير نماز و نتيجه آن مي‌پردازد و سپس به احكام و معرفي الگو. محتواي آيات مكي مربوط به نماز، بر محور خودسازي فردي و جريان‌سازي است اما آيات مدني بر جنبه تمدني و جامعه‌سازي نماز تأكيد دارند. در آيات مكي الگوهاي متعددي براي نمازگزاران معرفي شده اما آيات مدني به تناسب سياق كمتر به اين امر پرداختهاند.