انديشه و كنش در سياست جنسيت: بررسي تجربه ايران در سال‌‌هاي 1270ـ1320

سياست در ايران معاص، به‌رغم سرشت عمدتاً مردسالارانه، از سويه‏هاي معطوف به اصلاح وضعيت زنان خالي نبوده است. اين مقاله با بررسي اين موضوع در فاصله سال‏هاي 1270 تا 1320 مي‏كوشد به اين سؤال پاسخ دهد كه: در دوره پنجاه‌ساله 1270 تا 1320، ايده‏ها، جنبش‏ها و سياست‏هاي معطوف به تغيير و اصلاح وضعيت زنان چه ويژگي‏ها و تحولاتي به خود ديد و چگونه و تا چه اندازه به دگرگوني در وضعيت حقوقي و حقيقي زنان منجر شد؟ اين مقاله با رويكرد نظري تلفيقي (كنش‌گرايي تاريخ‌مند) و استفاده از روش تاريخي‌ـ اسنادي و تحليل طولي نشان داد كه سياست جنسيت در دوره اشاره‌شده تحولات متعددي به‏ خود ديده ‏است. تحولات مزبور از سه متغير ناهمزمان و ناهمسوي «ايده‏ها و جنبش‏هاي معطوف به اصلاحات»، «مقاومت نيروهاي محافظه‏كار» و «جهت‌گيري و عملكرد حكومت» متأثر بوده است. در دوره پيشامشروطه، نطفه‏هاي اوليه ايده‏ها و تحرك‏هاي معطوف به تغيير وضعيت زنان شكل گرفت؛ اما مقاومت شديد محافظه‏كاران و بي‏ميلي دولت‌مردان مانع تغيير قابل ملاحظه در وضعيت زنان بود. در فاصله جنبش مشروطيت تا كودتاي 1299، با افزايش تحرك اجتماعي خود زنان و حمايت برخي نيروها و نهادهاي سياسي جديد نظير مجلس و احزاب اصلاح‌طلب علاوه بر اعطاي حق آموزش به زنان، ايده‏ها و مطالبات جديدي نظير برابري حقوقي و حق مشاركت سياسي زنان نيز مطرح شد. در دوره بيست‌ساله پس از كودتا، كه دولت خود عهده‌دار تغيير وضعيت زنان شد، گرچه تغييرات قابل ملاحظه‏اي در آموزش، اشتغال و حضور زنان در عرصه‏هاي عمومي رخ داد، سرشت آمرانه اين تغييرات و ناسازگاري آن با فرهنگ مسلط نه‌تنها مانع توسعه و تعميق ايده‏ها و جنبش‏هاي اصلاحي در حوزه جنسيت بود، بلكه زمينه‏ساز رشد گرايش‏ها و نيروهاي واگشت‏گرا در دوره‏هاي بعد شد.