تحليل انتقادي گفتمان دو اثر طنزآميز «ديوان خروس لاري» از ابوالقاسم حالت و «مجموعه آثار محمد علي افراشته» بر اساس الگوي ون ليوون

موضوع اين جستار تحليل انتقادي گفتمان دو اثر طنزآميز «ديوان خروس لاري» از ابوالقاسم حالت و «مجموعه آثار محمدعلي افراشته» به كوشش نصرت‌الله نوح، براساس الگوي ون ليوون (1996م.) است. هدف اين پژوهش، بررسي تأثير قدرتهاي حاكم و فرايندهاي ايدئولوژيكي دوران پهلوي دوم بر ميزان صراحت و پوشيدگي كلام در اين دو اثر است. در اين مقاله كارگزاراني كه در اين اشعار طنزآميز حضور و مشاركت دارند براساس عوامل الگوي ون ليوون چون حذف، تشخص‌زدايي، مشخص‌سازي، نامشخص‌سازي، نامدهي، طبقه‌بندي، پيوند زدن، جدا ‌كردن، جنس ارجاعي و نوع ارجاعي بررسي مي‌شوند. دليل انتخاب اين دو اثر اين است كه ديدگاه‌هاي اين طنزپردازان در دوران پهلوي دوم از آبشخورهاي مشترك سياسي و اجتماعي سرچشمه مي‌گيرد؛ اما آنان ايدئولوژي و گرايشهاي متفاوتي نيز دارند. بنابراين وجود مشتركات و مفترقات گوناگون، زمينه مقايسه ميان آنها را فراهم مي‌سازد. نتايج اين پژوهش نشان مي‌دهد با اينكه هر دو طنزپرداز به پوشيده‌گويي تمايل بيشتري دارند و طبقه‌بندي و تشخص‌زدايي در اشعار آنان بيشترين بسامد را دارد؛ اما محمدعلي افراشته بر خلاف ابوالقاسم حالت با نامدهي كارگزاراني كه بر مسند قدرت قرار دارند و هم‌چنين انتقاد از اركان اصلي قدرت چون شاه، دربار، روحانيون و نيروهاي امنيتي بر صراحت كلام خود افزوده است. محمدعلي افراشته هم‌چنين به‌دليل گرايش سوسياليستي از عامل جنس ارجاعي براي بازنمايي توده و خلق بيشتر بهره برده است. ابوالقاسم حالت نيز با كاربرد بيشتر عامل نامشخص‌سازي يعني ضماير و صفات مبهم، كلام خود را پوشيده‌تر كرده است.