بررسي تطبيقي برهان تمانع در انديشه فخر رازي و علامه طباطبايي با تكيه بر آيه 22 سوره انبياء

آيه ﴿لَوْ كاَنَ فِيهِمَا ءَالهِةٌ إِلَّا اللَّهُ لَفَسَدَتَا﴾ (انبياء: 21/ 22) با بهره­گيري از تلازم ميان «تعدد خدايان» و «وقوع فساد در زمين و آسمان»، به اثبات توحيد پرداخته است. با توجه به اهميت مسأله توحيد به­ويژه توحيد در ربوبيت در منظومه اعتقادي اديان ابراهيمي و نيز نظر به نقش ويژه آن­ها در بُعد اعتقادي و عملي در زندگي فردي و اجتماعي انسان، در نوشتار حاضر به بررسي تطبيقي برهان تمانع در انديشه فخر رازي و علامه طباطبايي به‌عنوان دو انديشور برجسته در حوزه علم كلام و حكمت متعاليه پرداخته شده است.از رهگذر اين جستار، مشخص مي­شود كه تقرير فخر رازي ناظر به توحيد در ذات الهي بوده و فساد زمين و آسمان به معناي تحقق نيافتن آن­هاست؛ اما اين برهان در انديشه علامه طباطبايي، بيان­گر توحيد در ربوبيت بوده و فساد زمين و آسمان به معناي نابساماني و فروپاشي آن­هاست. امكان يا استحاله توافق خدايان بر تدبير واحد عالم هستي، از ديگر نقاط مورد اختلاف آن دو است كه فخر رازي، اولي و علامه طباطبايي، دومي را برگزيده است.