خاستگاه تاريخي عقل‌گرايي از منظر شيخ طوسي در تبيان و تأثير آن در ارزيابي روايات تفسيري

مفسران شيعه طي قرون متمادي به لحاظ تاريخي، اجتماعي و فرهنگي شرايط يكساني نداشته‌اند. از آنجا كه تأثير كلي فضاي زمانه بر گرايش، سبك و محتواي تفسير امري انكارناپذير است؛ تفسير تبيان نيز از اين امر مستثني نيست. در نگاهي كلي و با ملاحظه شرايط فرهنگي و تاريخي عصر شيخ طوسي مي‌توان تصديق كرد رويكرد حاكم بر اين تفسير، رويكرد عقلي ـ كلامي است، اين مهم حتي نحوه نگرش شيخ طوسي را در مواجهه با روايات تحت تأثير قرار داده است. در تحليل اين رويكرد عقل گرايانه، شرايط عصري سده پنجم هجري، و تحولات تاريخي حاكم بر تبادلات علمي فرهنگي آن را در بغداد نبايد ناديده گرفت. نقطه عطف اين تحول فكري در گفتمان شيعي آن عصر است و بايد آن را در مواجهه خاص عالماني نظير شيخ مفيد و سيد مرتضي با معرفت ديني و تفسيري - حديثي جستجو نمود. با صرف نظر از برخي اختلافات فرعي شيخ طوسي با آن دو متفكر، بايد خاطر نشان كرد كه او در كلانِ قضيه، پيرو مكتب فكري آنها بوده و بازتاب اين پيروي را در مواجهه او با روايات تفسيري ملاحظه مي‌كنيم. اين مقاله با روش توصيفي ـ تحليلي در مقام تبيين چرايي و چگونگي تأثير فرايند تاريخي بر روند بهره‌گيري اين مفسر، به ويژه در حوزه روايات تفسيري است.

This article has no abstract