جلوه‌‌هاي مدارا و خشونت در پنج‌گنج نظامي گنجه‌‌اي‌

اين تحقيق كه با روش تحليل محتوا انجام‌گرفته‌است قصد دارد تا نمودهاي خشونت و مدارا را در خمسه نظامي برشمارد و سپس آنها را مورد بررسي قرار دهد. مطالعه خمسه از اين نظرگاه نشان مي‌دهد كه نظامي به صورت مستقيم از رواداري حمايت كرده و به مقابله با انواع خشونت پرداخته‌است اما گاه ناخواسته در مقام راوي داستان، ابعادي از خشونت را در جامعه عصر خود به تصوير كشيده‌است. از سر بريدن و درآوردن چشم تا شكنجه و سخت‌كُشي مانند در پاي سگان وحشي انداختن محكومان و به پايين افكندن آنها از عمارت‌هاي بلند. بديهي است كه گزارش از خشونت را با اعتقاد به آن نمي‌توان يكي دانست و مقصود نظامي از بازگويي خشونت اغلب براي نفي آن است نه همراهي با آن. قربانيان خشونت در داستان‌هاي كوتاه و بلند نظامي عمدتاً مردان سپس زنان و در نهايت حيواناتند. همه قهرمانان داستان‌هاي نظامي شخصيتي دووجهي دارند. در جايي مروج صلح و آشتي‌اند و در جايي ديگر رفتارهاي خشونت‌آميز از آنان سرمي‌زند. حتي شيرين و مجنون كه شخصيت‌هايي آرماني‌اند به بدن خود خشونت روامي‌دارند. يكي خودكشي‌مي‌كند و ديگري خودآزار است. بهرام گور و اسكندر كه در ذهنيت نظامي پادشاهاني آرماني‌اند گاه با قساوت عمل مي‌نمايند و فرمان‌هاي خشونت‌آميز صادر مي‌كنند. نقد منصفانه، نصيحت، مذاكره و ديپلماسي، احترام به كرامت انساني، پاسداشت طبيعت و حيوانات، پرهيز از خشم، احترام به اديان و مذاهب ديگر و مراقبت حاكمان از اعمال زيردستان خود از جمله راه‌كارهايي است كه نظامي به صورت مستقيم يا غير مستقيم براي جلوگيري از اشاعه خشونت به مخاطبان پيشنهاد مي‌كند.