گفتمان تربيت جديد و تولد مدرسه در ايرانِ دوره قاجار

پژوهش ها درباره پيدايش مدارس جديد در ايران را مي توان در سه دسته كلي تحليل هاي نوسازي، تحليل هاي دولت گرا و تحليل هاي ضداستعماري تقسيم بندي كرد. به طور كلي سه نقد بر اين تحليل ها وارد است: پروژه اي ديدن ظهور مدارس جديد در ايران، تقليل گرايي و ساده سازي. اين تحليل ها با ناديده گرفتن جزييات تاريخي و پيچيدگي هايي كه در گذشته تاريخي ايرانيان رخ داده است روايتي ساده از ظهور مدارس در ايران ارائه مي كنند. در مقابل بايد به دنبال آشكارسازي پيچيدگي ها و ضرورت هاي تاريخي بود كه از دل آن ها تولد مدرسه جديد ممكن شده است. به نظر ما به رغم اهميت نقش نيروهاي سه گانه پيش گفته در تكوين و گسترش مدرسه در ايران، اين رخداد تاريخي را بايد در متن گسترده تر تحول گفتماني حول مفهوم تربيت جديد توضيح داد. ظهور مدرسه بيش از آن كه حاصل نيروي يروني و سوژه اي بنيان گذار باشد، حاصل ضرورت هايي بود كه به طور تاريخي سربرآورده بودند، وقايعي كه رخ داده بودند و نيروهاي جديدي كه شكل گرفته بودند تا تربيت مدرسه اي را در ايران ممكن سازند. تربيت دولت، تربيت قشون و فنون و تربيت ملت سه برهه مهم پيدايش اين گفتمان هستند كه در اين مقاله كوشيديم با جزئيات بيشتري ابعاد آن را با تكيه بر تحليل هم آيندي روشن كنيم.