كانت به روايت ديلتاي

فاقد عنوان لاتين

با اينكه ديلتاي كانت را در « نقد عقل محض » پيشگام خود دانسته و طرح ابتكاري خود را به تبع كانت ، «نقد عقل تاريخي» ناميده است معهذا او را در عقلاني سازيِ سوژۀ انساني ناكام مي داند. وي نه فقط بر بُعد شناختي سوژه ، بلكه بر بُعد ارادي و احساسي آن هم تاكيد مي كند و كانت را به عقلاني كردنِ سوژه متّهم مي كند . از سوي ديگر طرح كلان نقد وي برخلاف كانت به علوم طبيعي محدود نشده و شامل علوم انساني هم مي گردد. ديلتاي دو نقد عمده را بر معرفت شناسي كانتي وارد مي‌كند ؛ نخست اينكه اين معرفت شناسي واجد تلقي‌اي بسيار عقلاني از تجربه است به گونه‌اي كه از ابعاد عاطفي و ارادي تجربه غفلت كرده و نوعي نظر ورزي گسسته از جهان است در حالي كه تجربه چيزي فراتر از آن است و مشروط و محوي در همة قواي شناختي ، عاطفي و ارادي ماست ، دوم آنكه موضع استعلايي كانت غير تاريخي و بلكه فراتاريخي است. درواقع طرح اصلي ديلتاي ، تكميل طرح بنيادهاي معرفت شناختي علوم طبيعي ( عقل محض ) توسط كانت و توسعۀ آن به حوزه علوم انساني ( عقل تاريخي ) به مدد عبور از سوژه پيشيني ِصوري عقل زده كانتي به سوژه تاريخيِ ريشه دار در شبكه حياتي است.