رهيافتي تحليلي به ديرينگي و كاركرد برج بزرگ جنوبي ربع‌رشيدي تبريز

بيان مسئله: آنچه امروزه از بازمانده‌هاي رَبع ‌ِرشيدي تبريز ديده مي‌شود، ويرانه‌هاي ارگي است كه در باروي جنوبي آن، بزرگ‌ترين برج ربع ‌رشيدي قرار دارد. آن را بازماندۀ يك رصدخانۀ ايلخاني و يا برج توپخانۀ شاه عباس صفوي معرفي كرده‌اند كه گويا به هنگام نبرد با عثماني در 1603م. آن را شتابان ساخته است؛ با اين حال، مطالعات ميداني سازه و ساختار برج در كاربري آن به عنوان رصدخانه و يا برج توپخانه ترديد و گمان مي‌افكند؛ بنابراين، پرسش اين پژوهش دربارۀ چيستي و كاركرد و ديرينگي برج بزرگ جنوبي در ربع ‌رشيدي است.هدف پژوهش: شناخت روشمند ديرينگي و كاركرد برج بزرگ جنوبي ربع‌رشيدي رهنمود درست برنامه‌ريزي مرمت و نگهداري پايدار آن است. روش پژوهش: رهيافت تحليلي در باستان‌شناسي و معماري همراه با مطالعات ميداني سازه و عوارض زمين و همچنين بررسي تاريخ توپخانۀ صفوي و عثماني ساختار روش اين پژوهش را شكل مي‌دهد.نتيجه‌گيري: برج بزرگ جنوبي ارگ رشيدي تبريز در ميانۀ سال‌هاي 1585 تا 1603م. با ايده و نظارت فرماندار عثماني وقت تبريز به نام «شغال‌زاده يوسف سنان‌پاشا» طراحي و ساخته شده است؛ و اين برج بزرگ كه داراي توان پايداري در برابر رانش زمين و زمين‌لرزه‌هايي با قدرت 7/ 7 ريشتر است، كاربست توپخانه نداشته، بلكه سنگر گروه تفنگچيان مزغل‌زن يئني‌چري با پوشش آتش 0^ 180 براي پدافند دروازۀ غربي و منتهي‌اليه شرقي ارگ رشيدي، نگهباني از دو حلقۀ چاه آب شرق برج و نيز كرانۀ شمالي مهران‌رود تبريز در ناحيۀ تپه‌زارهاي وليان‌كوه بوده است. سازه‌هاي خشتي و گلي و چينه‌اي كه بالاي برج بزرگ و در سراسر برج‌هاي كوچك و باروي رشيديه ديده مي‌شود، همان بازمانده‌هاي بازسازي شتابان قلعۀ رشيديه به فرمان شاه عباس صفوي در سال 1610م. است.