جلوه‌هاي توحيدي و مراتب آن در ديوان حكيم سنايي

Monotheistic Manifestations and its Stages in Hakim Sanai's Book of Poems

سنايي بنيانگذار واقعيِ منظوم عرفاني است كه قرني بر اذهان و قلوب تسلط داشت و اشعار وي علاوه بر نقل در متون تصوف از قبيل سوانح غزالي و لوايح منسوب به عين‌القضاة و كشف‌الاسرار ميبدي، در مثنوي و فيه ما فيه مولوي و... نيز به استشهاد آمده است. ازآنجاكه توحيد يكي از مباحث عرفاني است كه در آثار سنايي بازتاب گسترده‌اي دارد. اين پژوهش سعي مي‌كند با تحقيق در آثار سنايي غزنوي، توحيد و نمودهاي توحيدي را در آثارِ اين شاعرِ گران‌سنگ يافته و به اين نتيجه برسد كه در اشعاري كه سخن از افعال حق‌تعالي است، عقايد سنايي گاهي به اشاعره نزديك مي‌شود، اما به‌طور قطع نمي‌توان ادعا كرد كه سنايي در توحيد و خداشناسي سمعاً و طاعتاً از نظام توحيدي اشاعره پيروي كرده است. سنايي در پاره‌اي از بحث‌ها، همچون منحصر ساختن نقش‌ها و كارها به خدا، آهنگ گسترش كلام اشعري است، اما با طرح انديشه‌هاي فرقه‌هاي ديگر مانند شيعه، قصد دارد با نزديك كردن مذهب‌ها، مسلمانان را در سايۀ اصل توحيد يكي سازد.

Sana’i is the true founder of the mystical system that has dominated the minds and hearts for centuries. In addition to Sufi texts such as Ghazali's Sawaneh and Lawaieh attributed to ‘Ayn al-Qudhat and Meybodi’s Kashf al-Asrar, one can find his poems in Rumi’s Masnavi and Fihi Ma Fihi, and etc. Considering that monotheism is one of the mystical issues that is widely reflected in Sanai’s works, this paper seeks to study monotheism and monotheistic manifestations in the works of this precious poet. The findings show that, Sanai’s views on God’s actions sometimes come close to Ash’arite. In some debates, such as monopoly of actions to God, Sanai approaches Ash’ari, but by proposing the ideas of other sects, such as the Shiites, he intends to unite the Islamic sects.