تشكيك به حسب نسبت از ديدگاه ابن‌سينا

ابن‌سينا در منطق، دسته‌اي از الفاظ را بازشناسي مي‌كند كه معاني آنها، در مقام صدق بر افراد، اختلافاتي، از جمله تقدّم و تأخر، دارند و مشكّك خوانده مي‌شوند. او اين‌ گونه الفاظ را «مشكّك مطلق» مي‌نامد و قسمي ديگر را تحت عنوان «مشكّك به حسب نسبت» معرفي مي‌كند. از مثال‌ها و عبارات او در مباحث مربوط، مي‌توان نتيجه گرفت كه: مشكك نسبي، الفاظي هستند كه افراد آن، در نسبت‌داشتن به مبدأ يا غايت واحدي، اتفاق دارند، اما به حسب قُرب و بُعد به آن مبدأ يا غايت، مختلف‌اند، البته اين قسم مربوط به ماهيات است، برخلاف تشكيك مطلق كه در وجود جاري است؛ البته با قرائن و شواهدي از كلمات ابن‌سينا مي‌توان تشكيك نسبي را در موجود نيز جاري كرد، امّا لوازم آن بايد با مباني حكمت سينوي تطبيق داده شود تا منافاتي بويژه در معيار و ملاك اين گونه تشكيك مشاهده نشود.