مفهوم «فصل» در فلسفه ابن‌سينا و سهروردي و تكامل آن در فلسفه صدرالمتألهين

The Concept of ‘Differentia’ in Avicenna’s Philosophy and that of Sohrawardi an‎d its Evolution in Mulla Sadra’s Philosophy

«فصل» تنها مفهومي از كليات خمس است كه ذاتاً ماهوي نيست؛ نه جوهر است و نه عرض، بلكه به قول ابن‌سينا اعم‌المفاهيم است. اعم‌المفاهيم بودن «فصل» و خروج آن از مقولات، مي‌تواند نمايانگر وجودي بودن اين مفهوم باشد كه البته ابن‌سينا به آن تصريح نمي‌كند. نزد سهروري مفهوم «فصل» اساساً به دليل بساطتِ هويت نوري، جايگاهي در فلسفه او ندارد و در منطق نيز با نقد تعريف مشايي، اجزاي حدي، يعني جنس و فصل را قبول ندارد. صدرالمتألهين با در نظر داشتن انتقادات سهروردي به اجزاي ماهيت و با الهام از ابن‌سينا، براساس اصالت وجود بر وجودي بودن مفهوم فصل تصريح مي‌كند. نزد صدرالمتألهين صورت نحوه وجود شيء در خارج است كه اعتبار بشرط لايي از آن كه همان فصل است از سنخ مفاهيم فلسفي است، نه ماهوي. در اين مقاله نشان داده مي‌شود كه فصل چگونه از جايگاه منطقي به جايگاه اصيل خود در فلسفه راه مي‌يابد و از عوارض ذاتي وجود بما هو وجود مي‌شود.

‘Differentia’ is the only concept among the ‘Five Universals’ that is not essentially quidditative. It is neither ‘essence’ nor ‘accident’. Rather, it is, as Avicenna puts it, the most general concept. Generality of the concept ‘differentia’ and its being out of the circle of categories can show its being existential, which Avicenna does not assert anyway. For Sohrawardi, the concept ‘differentia’ has basically no place in his philosophy due to its simple light quiddity. an‎d in logic, he rejects the limit elements, i.e. genus and differentia, by criticizing Peripatetic definition. Considering Sohrawardi’s critics of elements of quiddity and inspired by Avicenna, Mulla Sadra asserts, based on principality of existence, that the concept of ‘differentia’ is existential. For Mulla Sadra, the form of mode of existence of a thing is in outside, whose negatively conditioned consideration, i.e. the very ‘differentia’, is a philosophical concept, not a quidditative one. In this article, we show how the ‘differentia’ returns from its logical position to its originally philosophical position, and turns into one of the essential accidents of existence as it is.