«بدل بلاغي» بستري براي آفرينش طنز در غزليات حافظ

طنز مليح يكي از ويژگي­هاي شعر حافظ است. حافظ علاوه بر روش­هاي مرسوم، از «بدل بلاغي» (جانشين­كردن واژگان) براي آفرينش طنز بهره برده است. در مقالۀ حاضر با روش توصيفي-تحليلي به بررسي شكل­گيري طنز با كمك بدل بلاغي، در ديوان حافظ، پرداخته شده تا نشان داده شود كه حافظ چرا و چگونه از اين شگرد براي طنزآفريني استفاده كرده است. به نظر مي­رسد كه با تشريح اين شيوه، مي­توان الگويي تازه براي ايجاد طنز به دست داد. او براي آفرينش طنز، مفاهيم را حداقل به چهار طريق جايگزين يكديگر مي­كند: 1- واژگاني را كه به علت كاربرد در حوزه شرع و عرفان، معناي اصطلاحي و نمادين يافته­اند، با معاني عادي و اوليۀ آن­ها جايگزين مي­كند. 2- صفات منفي را جانشين چهره­هاي مقدس در شرع و عرفان مي­كند. 3- واژگان را با مفاهيم متضاد؛ و چهره­هاي نمادين را با شخصيت­هاي مقابلشان جايگزين؛ و نوعي تساوي ميان چهره­ها و واژگان متضاد ايجاد مي­كند. 4- مشبه­به را جانشين مشبه در مصراع نخست مي­كند و نوعي استعاره مي­آفريند كه لفظ مستعار علاوه­بر معناي استعاري، دلالت اصلي و اوليۀ خود را نيز حفظ مي­كند.

no asbtract