منظر فرهنگي روستاي نايبند (شناسايي عوامل كالبدي و فراكالبدي شكل‌دهنده به منظر فرهنگي نايبند)

نايبند، روستايي است تاريخي در خراسان جنوبي كه در حاشيه غربي كوير قرار دارد. استقرار در مجاورت راهي كاروان‌رو، موقعيت سوق‌الجيشي، وجود منابع آب و زمين‌هاي حاصل‌خيزسبب شكل‌گيري بافت آن شده‌است. شرايط سخت اقليمي منطقه و وجود اشرار و راهزنان در دوران تاريخي، ضمن شكل‌گيري قلعه و برج‌هاي ديده‌باني، ساختاري درهم‌تنيده و فشرده به بافت بخشيده‌است. پژوهش حاضر با هدف شناخت ساختارهاي شكل‌دهنده به منظر فرهنگي نايبند، الگوهاي معماري و تيپولوژي مسكن، ضمن بازشناسي روستا در متون تاريخي و سفرنامه‌‌ها، ساختار كالبدي آن را مورد تحليل قرار داده و سعي دارد به اين سؤالات پاسخ دقيق دهد كه؛ سابقه سكونت در روستا به چه دوره‌اي باز‌مي‌گردد؟ نايبند در چه فرآيند تكاملي، روند شكل‌گيري خود را طي كرده و چرا بافت روستا، ساختاري فشرده، همچون قلعه‌اي نفوذناپذير دارد؟ و پارادايم‌هاي شكل‌دهنده به منظر فرهنگي نايبند چيست؟ ازهمين‌رو، پژوهش ضمن بهره‌گيري از متد مطالعات تاريخي و بررسي‌هاي كتابخانه‌اي، با رويكردي تحليلي تفسيري به موردپژوهي در بافت روستا پرداخته و تلاش دارد از طريق مطالعات ميداني و مستندنگاري مؤلفه‌هاي كالبدي و فراكالبدي حاكم بر آن و انطباق داده‌هاي مستخرج از مفهوم »منظر فرهنگي « پارادايم‌هاي شكل‌دهنده به منظر فرهنگي نايبند را بررسي‌ كند. نتايج مطالعات پژوهشگران نشان مي‌دهد؛ تركيب ساختارهاي طبيعي سكونتگاه شامل؛ كوه‌هاي مرتفع، دره‌هاي سبز و چشمه‌هاي آب كه در تضادي آشكار با بستر كويري منطقه، اكوسيستم منحصربه‌فردي منطقه را به وجود آورده‌اند از يك‌سو و عناصر مصنوع و انسان‌ساخت شامل؛ مناظر كشاورزي (مزارع، باغ‌هاي مركبات و نخلستان‌هاي حاشيه‌اي روستا)، آثار معماري (عرصه‌هاي دستكند، قلعه، برج‌هاي دفاعي، الگوهاي مسكوني منحصربه‌فرد، گذرها و ساباط‌ها) و ساختارهاي فرهنگي و اجتماعي ويژه حاكم بر منطقه ازسوي‌ديگر، ساختار درهم‌تنيده فرهنگي طبيعي نايبند را پديد آورده‌است. اين مفهوم درهم‌تنيده با تاريخي غني از دوران پيش از اسلام، آداب زيستي و سنت‌هاي معيشتي، كاربري تاريخي و مداوم زمين با الگوي باغداري و كشاورزي، ساختارهاي معماري گسترده و ديد بصري ويژه به كوير لوت، نايبند را به نمونه‌اي ارزشمند از مناظر فرهنگي ارگانيك و پيوسته سكونتگاه‌هاي حاشيه كويري كشور بدل كرده‌است.