بازخواني رويكرد انديشمندان شيعه به روايات نخستين مخلوق

در روايات اسلامي موارد متعدد و مختلفي براي نخستين مخلوق بيان شده است. از مهم‌ترين مصاديق ذكر شده مي‌توان به نور پيامبر اكرم1 و اهل بيت:، روح، عقل، آب و قلم اشاره كرد. اين پژوهش با روش توصيفي ـ تحليلي، ديدگاه‌هاي انديشمندان، به‌ويژه صاحب‌نظران شيعه را در حل تعارض اين روايات بررسي مي‌كند. با جست‌وجو در اين ديدگاه‌ها درمي‌يابيم كه محدثان در توجيه اين اختلافات، يا به جمع بين روايات پرداخته و همه آنها را مفاهيم متعددي از يك مصداق مي‌شمارند و يا با جدا كردن عالم جسماني از عالم روحاني در عالم جسماني «آب»، و در عالم روحاني «عقل» را نخستين مخلوق مي‌دانند. بيشتر فلاسفه و عرفا در تحليل عقلي خود با استفاده از قاعده الواحد، صادر اول و مخلوق اول را يكي دانسته‌اند. فلاسفه نام عقل را بر آن نهاده‌اند و عرفا تعبير نور، حقيقت محمديه و وجود منبسط را به‌كار برده‌اند. برخي نيز مخلوق اول و صادر اول را از هم جدا دانسته و موارد به‌كار رفته در روايات را قابل تطبيق بر خلقت نوري حضرت محمد9 به‌عنوان نخستين مخلوق مي‌دانند.