بررسي تطبيقي پديدۀ «خواب‌هراسي» از ديدگاه امانوئل لويناس و مولانا با تأكيد بر غزليات شمس

ﭘﺪﯾﺪۀ ﺧﻮاب، ﺧﻮاب دﯾﺪن و ﺗﻮﺟﻪ ﺑﻪ ﻋﻮاﻟﻢ آن، از ﺟﻤﻠﻪ ﻣﺴﺎﺋﻠﯽ اﺳﺖ ﮐﻪ از ﮔﺬﺷﺘﻪ ﺗﺎ ﺣﺎل از زواﯾﺎي ﻣﺨﺘﻠﻔﯽ ﺑﺪان ﻧﮕﺮﯾﺴﺘﻪ ﺷﺪه اﺳﺖ، اﯾﻦ ﭘﺪﯾﺪۀ اﺳﺮارآﻣﯿﺰ ﮐﻪ ﮐﯿﻔﯿﺖ و اﺳﺮار ﻧﻬﺎﻧﺶ دﯾﺮﯾﺎب اﺳﺖ، ﺗﻌﺒﯿﺮ و ﺗﺤﻠﯿﻞ ﻫﺎي ﺑﺴﯿﺎر ﭘﯿﭽﯿﺪه اي دارد. ﮐﻤﺘﺮ ﻣﺘﻦ داﺳﺘﺎﻧﯽ، ﺗﻌﻠﯿﻤﯽ و ﻋﺮﻓﺎﻧﯽ در ادﺑﯿﺎت ﻓﺎرﺳﯽ و ﻧﯿـﺰ در ﺗﺎرﯾﺦ ادﺑﯿﺎت ﺟﻬﺎن وﺟﻮد دارد ﮐﻪ ﺑﻪ ﭘﺪﯾﺪۀ ﺧﻮاب و ﺑﯿﺪاري ﻫﺮﭼﻨﺪ ﺑﻪ ﺻﻮرت ﺑﺴﯿﺎر ﻣﺨﺘﺼﺮ ﻧﭙﺮداﺧﺘﻪ ﺑﺎﺷﻨﺪ و از ﮐﻨﺎر ﺧﻮاب ﻫﺎ ﺑﯽ ﺗﻮﺟﻪ ﺑﮕﺬرﻧﺪ. در ﺗﻤﺎم ﮔﻮﻧﻪ ﻫﺎي ادﺑﯿـﺎت داﺳـﺘﺎﻧﯽ، ﺧـﻮاب و ﭘﺪﯾـﺪه ﻫـﺎي ﻣﺮﺑﻮط ﺑﻪ آن، ﺑﻦ ﻣﺎﯾﻪ اي اﺳﺎﺳﯽ اﺳﺖ. ﺑﻪ ﺧﻮدِ ﺧﻮاب ﯾﺎ ﻓﺮاﯾﻨﺪ ﻣﻘﺎﺑﻞ آن، ﺑﯿﺪاري، آﮔﺎﻫﯽ و ﻫﻮﺷﯿﺎري از ﺟﻨﺒﻪ ﻫﺎي ﮔﻮﻧﺎﮔﻮﻧﯽ ﺗﻮﺟﻪ ﺷﺪه اﺳﺖ. ﻫﺮ ﮔﻔﺘﺎر و ﻧﻮﺷﺘﺎري ﺑﻪ ﻣﻨﻈﻮر اﻧﺘﻘﺎل ﭘﯿﺎم ﺑﻪ ﻣﺨﺎﻃﺐ و ارﺗﺒﺎط ﺑﺎ اوﺳﺖ ﮐﻪ ﺑﻪ اﻧﺠﺎم ﻣﯽ رﺳﺪ، اﻣﺎ ﻣﻮﻻﻧﺎ ﮔﺎه ﭘﯿﺎﻣﺶ را ﻃﺒﯿﻌﯽ و ﺑﺮ ﭘﺎﯾـﮥ ﻋـﺎدت ﻫـﺎي زﺑـﺎﻧﯽ و ﻧﻈـﺎم ﻓﮑﺮي ﺻﻮﻓﯿﺎﻧﻪ ﺑﯿﺎن ﻧﻤﯽ ﮐﻨﺪ. او ﺷﺎﻟﻮدۀ اﻧﺘﻈﺎرات و ﺗﺼـﻮرات ﺧﻮاﻧﻨـﺪه را ﺑـﺎ درﻫـﻢ رﯾﺨـﺘﻦ اﺳـﺎس ﺗﻌﺎرﯾﻒ ﻋﺮﻓﺎﻧﯽ ﺑﺮﻫﻢ ﻣﯽ رﯾﺰد. در ﻧﮕﺮش ﻗﺎﻋﺪه ﮔﺮﯾـﺰ ﻣﻮﻻﻧـﺎ، ﻫـﺮ واژه ﻣـﯽ ﺗﻮاﻧـﺪ ﺑـﺮﺧﻼف ﻣﻔـﺎﻫﯿﻢ ﺗﺜﺒﯿﺖ ﺷﺪه و ﺻﻮﻓﯿﺎﻧﻪ، رﻧﮓ ﺗﺎزه اي ﺑﻪ ﺧﻮد ﺑﮕﯿﺮد. ﺧﻮاب ﻧﯿﺰ در ذﻫﻦ ﻣﻮﻻﻧﺎ ﺑﺎ ﻧﮕﺮﺷـﯽ ﭼﻨـﺪوﺟﻬﯽ و درﻫﻢ ﺗﻨﯿﺪه، ﻫﺮ ﻟﺤﻈﻪ ﻧﻤﻮدِ دﯾﮕﺮي ﻣﯽ ﯾﺎﺑﺪ. در اﯾﻦ ﻣﻘﺎﻟﻪ، ﺑﻪ ﺑﺮرﺳﯽ ﺗﻄﺒﯿﻘﯽ ﻣﻀﻤﻮن ﺷﺐ ﻫﺮاﺳﯽ و ﺧﻮاب ﻫﺮاﺳﯽ ﻧﺰد ﻣﻮﻻﻧﺎ و اﻣﺎﻧﻮﺋﻞ ﻟﻮﯾﻨﺎس ﭘﺮداﺧﺘﻪ اﯾﻢ. ﺑﺪﯾﻦ ﻣﻨﻈﻮر، از ﻏﺰﻟﯿﺎت ﻣﻮﻻﻧﺎ و ﮐﺘﺎب از وﺟﻮد ﺑﻪ وﺟﻮد اﺛﺮ ﻟﻮﯾﻨﺎس، ﻣﻀﺎﻣﯿﻦ ﺧﻮاب ﻫﺮاﺳﯽ را از دﯾﺪﮔﺎه ﻣﮑﺘﺐ آﻣﺮﯾﮑﺎﯾﯽ ادﺑﯿـﺎت ﺗﻄﺒﯿﻘـﯽ ﺑـﻪ ﻣـﺪد روش ﺗﻮﺻﯿﻔﯽ ـ ﺗﺤﻠﯿﻠﯽ و ﺑﺎ ﺷﯿﻮۀ ﺗﺤﻠﯿﻞ ﻣﺤﺘﻮا ﺑﺮرﺳﯽ ﮐﺮده اﯾﻢ. ﻧﺘﺎﯾﺞ ﻧﺸﺎن ﻣﯽ دﻫﺪ ﮐﻪ از ﻧﻈﺮ ﻫ ﺮ دو اﻧﺪﯾﺸﻤﻨﺪ، ﺧﻮاب ﻫﺮاﺳﯽ ﯾﺎ ﻫﻤﺎن ﺑﯿﺪاري از ﺧﻮاب ﻏﻔﻠﺖ و ﭘﺮداﺧﺘﻦ ﺑﻪ دﯾﮕﺮي، ﺟﺰء اوﻟﯿﻦ ﻣﻨﺰل ﻫﺎ در ﺳﯿﺮ و ﺳﻠﻮك و اﺳﺎس ﺣﺮﮐﺖ اﺳﺖ. ﻫﺮﭼﻪ ﻫﺴﺖ، »آن دﯾﮕﺮي« اﺳﺖ، دﻋﻮت ﻣﻮﻻﻧـﺎ و ﻟﻮﯾﻨـﺎس دﻋﻮﺗﯽ اﺳﺖ ﺑﻪ ﻓﺮاﺳﻮ؛ دﻋﻮﺗﯽ ﺑﻪ ﻓﺮارَوي از وﺿـﻌﯿﺖ اﻧﺴـﺎن اﺳـﯿﺮ در دﻧﯿـﺎ و ﺗـﺮك آداب ﻧﻈـﺮي و ﭘﺮداﺧﺘﻦ ﺑﻪ ﺳﻠﻮك ﺣﻘﯿﻘﯽ ﺑﺎ ﮐﻤﮏ ﺑﯿﺪاري ﺣﻘﯿﻘﯽ و ﭘﺮداﺧﺘﻦ ﺑﻪ »دﯾﮕﺮي«.