بررسي و نقد ملاك فعل اخلاقي (پرستش) نزد شهيد مطهري

انديشمندان و فيلسوفان اخلاق ملاك هاي مختلفي براي فعل اخلاقي گفته اند؛ مثل عاطفه دگرگرايانه (هندوها و مسيحيت)، سعادت (افلاطون و ارسطو)، عقل و اراده (فلاسفه اسلامي)، عقل عملي (كانت). شهيد مطهري بسياري از آنها را نقل و نقد مي كند و خود، پرستش اعم از ناآگاهانه و آگاهانه را ملاك فعل اخلاقي معرفي مي كند. ديدگاه مذكور در اين نوشتار به روش توصيفي ـ تحليلي مورد بررسي و نقد قرار گرفته است. حسن عمده اين ديدگاه، واقع‌گرايانه بودن آن است. ولي اشكال عمده آن نيز اين است كه اولاً فعل اخلاقي را بدون نيت تصوير كرده و جايز مي داند و ثانياً دچار تهافت است؛ چراكه در ابتدا اخلاق را به انسان اختصاص داده و در پايان، پرستش ناآگاهانه را به همه موجودات تعميم مي دهد كه مستلزم اين است كه اطلاق اخلاق براي غير انسان هم جايز باشد. براي حل دو اشكال مذكور و تصحيح اين ديدگاه راه هايي را پيشنهاد داده ايم؛ از جمله اينكه ملاك فعل اخلاقي را به‌جاي پرستش اعم از ناآگاهانه به پرستش آگاهانه اختصاص بدهيم و يا ملاك را پرستش مختارانه بدانيم. اما در نهايت، بهترين ملاك را مقرب مختارانه و [به اختصار] قرب اختياري معرفي كرده‌‍ايم