تبيين اقتصاد نهادگراي جديد از آثار درآمدهاي نفتي در ايران

از ويژگي‌هاي ساختاري اقتصاد ايران و بسياري از كشورهاي خاورميانه اتكا به درآمدهاي نفتي است. وابستگي به درآمدهاي نفتي آثار اقتصادي و اجتماعي فراواني دارد. مديريت اين پي‌آمدها و جلوگيري از آثار مخرب آن در اقتصاد مستلزم تبيين درست سازوكار اثرگذاري اين متغير مهم است. در پژوهش حاضر، تلاش مي‌شود تا الگويي براي تبيين سازوكار اثرگذاري درآمدهاي نفتي در اقتصاد ايران ارائه شود. درآمدهاي نفتي داراي دو دستۀ پي‌آمدهاي منفي و مثبت است. اين مقاله بر تأثيرات اقتصادي منفي درآمدهاي نفتي متمركز مي‌شود. الگوي مفهومي اين تحقيق به‌كمك چهارچوب نظري اقتصاد نهادي استخراج مي‌شود. تجزيه‌وتحليل اطلاعات با كمك روش توصيفي ـ تحليلي است. مباحث نظري كلي و عمومي است، اما مطالعۀ موردي آن اقتصاد ايران است. نتايج نشان داد مهم‌ترين آثار منفي درآمدهاي نفتي ايران عبارت‌اند از: 1. منفي‌شدن تراز پرداخت‌هاي خارجي (بدون نفت): در اقتصاد ايران هر يك ميليارد دلار افزايش درآمد حاصل از صادرات نفت و گاز به‌صورت مستقيم 840 ميليون دلار واردات را افزايش مي‌دهد؛ 2. ركود بخش توليد: هر يك واحد افزايش سهم بخش نفت در اقتصاد رشد اقتصادي بدون نفت را به ميزان 0.41 واحد كاهش مي‌دهد؛ 3. كاهش بهره‌وري: تمامي شاخص‌هاي بهره‌وري با درآمدهاي نفتي رابطه معكوس دارد و هر يك درصد افزايش درآمدهاي نفتي، بهره‌وري كل عوامل توليد را 0.24 درصد كاهش مي‌دهد. مهم‌ترين مجراهاي اثرگذاري درآمدهاي نفتي در متغيرهاي اقتصادي ايران عبارت‌اند از: فراهم‌آوردن امكان واردات و مصرف گسترده بدون وابستگي به درآمدهاي ناشي از توليد، تخريب محيط كسب‌وكار از‌طريق عدم شفافيت در تصميم‌سازي و انتخاب‌ها، و كاهش توان رقابت توليد داخلي.