ملاحظاتي در تاريخ كودكي عصر صفوي

ترسيم ابعاد دنياي كودكان در دورۀ صفوي، همچون تاريخ زنان، اغلب در ارتباط با وقايع دربار و بزرگان ثبت و ضبط شده است. منابع تاريخي از جمله گزارش‌هاي سياحان و سفرنامه‌نويسان در خصوص تاريخ كودكان عصر صفوي از جمله تعريف دقيق اين دوره، حدودوثغور سنّي و تمام ويژگي‌هاي كودكان، استقلال كافي را ندارد اما به‌كرّات به مزايا و معايب كودكان دربار اعم از شاهزادگان و ساير كودكان وابستگان به دربار اشاره كرده‌اند. بااين‌حال اشارات پراكنده تا حدودي تكافوي چهره‌نمايي از حيات اجتماعي كودكان عامه و غيردرباري را نيز نشان داده است. اين مقاله ضمن توجه به اهميت تاريخ كودكي، تلاش مي‌كند تا به اين سؤال پاسخ دهد كه مزايا و بلاياي تاريخ كودكان دربارِ صفوي چگونه رقم خورده است؟ و نيز كيفيت حيات اجتماعي كودكان غير‌دربار چگونه بوده است؟ يافته‌هاي پژوهش نشان مي‌دهد كودكان دربار در نوع شاهزادگان اگرچه از نظام ‌تعليم‌وتربيت پيشرفته و مناسبي برخوردار بوده‌اند اما در روند بحران جانشيني و كشمكش‌هاي خونين و نيز از نيمۀ دوم عصر صفويان با قرار گرفتن در چنبرۀ ‌حرم‌سرا، دچار بحران و آسيب جدي شده‌اند كه اغلب منجر به قتل، مقطوع‌النسلي و كوري كودكان مي‌شد و در واقع تربيت كودكي ‌آن‌ها مغاير با تربيت سياسي و امور مملكت‌داري بود. مصائب كودكان وابسته به دربار از جمله غلام‌بچه‌ها، كالاي جنسي شدن و اعتياد ‌آن‌ها بوده است. در نوع كودكان ‌غيردرباري اگرچه تاحدودي اشتراكاتي از جمله در ‌تعليم‌وتربيت، متون درسي و مذهبي با كودكان دربار داشته‌اند اما مخاطرات بيماري، جنگ و قحطي و تجاوز جنسي ‌آن‌ها را تهديد مي‌نمود. در عوض اين كودكان از آزادي، فعاليت و روابط اجتماعي بيشتري برخوردار بوده‌اند. روش پژوهش در اين مقاله كتابخانه‌اي و مبتني بر تحليل تاريخي است.