مقايسۀ كاربردِ افعال در غزل‌‌هاي عاشقانه و قلندري سنايي

فعل، مهمترين ركن جمله است و شيوۀ كاربرد فعل در يك اثر، دغدغه‌‌هاي نويسنده براي ايجاد لايه‌‌هاي معنا و ارتباط تأثيرگذار با مخاطبان و كاركردهاي رواني او را نشان مي‌‌دهد. آيا مي‌‌توان همچون شخصيّت، فعل را به برون‌گرا، درون‌گرا و خنثي تقسيم كرد؟ پاسخ حاصل از يافته‌‌هاي اين مقاله توصيفي تحليلي، به اين پرسش مثبت است و بررسي غزل‌‌هاي سنايي نشان مي‌‌دهد كه چون سنايي در غزليات عاشقانه به عشق‌‌هاي شهواني و دست يافتني دورۀ غزنويان مي‌‌پردازد، گرايشي برون‌‌سو‌‌ گرايانه دارد و فعل‌‌هايي كُنشي، حركتي و برون‌گرا را به‌‌كار مي‌‌گيرد. اما، سنايي در غزل‌‌هاي قلندري كه بيان رندانۀ مفاهيم و معاني عرفاني با واژگان تغزلي، عاشقانه و هنجارشكنانه است، معناگرايي و تازگي حال و هوا و عمق تجربه روحي خود و چندلايگي سخن را با كاربست فعل‌‌هاي درون‌گرا نشان مي‌‌دهد. در اين بخش، فعل‌‌هاي درون‌گرا، مفاهيمي چون: كشف و شهود، درون پروري، معرفت قلبي و توجه به احوال دروني و روحاني را نشان مي‌‌دهند. تفاوت شيوۀ كاربرد فعل در غزل‌‌‌‌ها نشان مي‌‌دهد كه ميان عمل و زندگي در حالِ تغيير سنايي با انديشه‌‌هاي نو شوندۀ او رابطه‌‌اي منطقي برقرار بوده است. بسامد بالاي كاربرد فعل امر و خبري (است، بود، بدان و...) در قلندريات، مؤيد جنبۀ تعليمي سخن است.