تأثيرِ تصوف بر شبيه‌خواني: بررسي مجلسِ عاشورا

از ميان تمامي نمايش‌هاي آييني در ايران، شبيه‌خواني تكامل‌يافته‌ترين آن‌هاست؛ عصاره‌اي از هر آنچه در گونه‌هاي ديگر نمايش‌ها و آيين‌هاي كهن در ايران سراغ داريم و گاه دربردارندۀ پاره‌هايي از ديگر هنرها همچون نقاشي و معماري و از همه مهم‌تر، موسيقي و شعر. ازسويي، كم‌تر مي‌توان ترديد داشت كه برجسته‌ترين و كلان‌ترين جريان در تاريخ فرهنگ و ادبيات ايران، تصوف و آثار صوفيانه است. مضمون‌ها و فضاهاي صوفيانه و جهان‌بيني عرفاني، بر اغلب آثار طراز اول ادبيات فارسي، چه نثر و چه نظم، سايه افكنده است و اين حضور قاطع را مي‌توان جدا از متون ادبي، در شاخه‌هاي ديگر هنر و حتي گاه فرهنگ روزمرۀ ايراني به‌روشني نشان داد. ما در اين مقاله كوشيده‌ايم كه برخي از تأثيرهاي نگاه صوفيانه و بينش عرفاني را در نمايش شبيه‌خواني بررسي كنيم. آنچه از اين كوشش برمي‌آيد اين است كه در شبيه‌خواني، بيش از آنكه با واقعيتي تاريخي سروكار داشته باشيم، با نوعي تأويل و برداشت مردمي آميخته با گفتمان‌هايي نظير تصوف مواجهيم. در اين زمينه با مطالعۀ موردي مجلسِ شهادت امام، مهم‌ترين گونۀ اين تأويل‌ها و برداشت‌ها را نشان داده‌ايم.