بازتاب مسائل اجتماعي در سفرنامه‎هاي دورۀ قاجار

براي شناخت جنبه‎هاي گوناگون تاريخ و فرهنگ مردم يك منطقه، سفرنامه‎ها ابزاري راه گشاست كه اطلاعات درخوري ارائه مي‎دهند. در اين پژوهش چهار سفرنامۀ «ميرزا فتاح‏خان، حاج‎سياح، حاجي‎پيرزاده و اعتمادالسلطنه» از دوران قاجار انتخاب شده‎اند. اين پژوهش با هدف بررسي مسائل اجتماعي و زيرساخت‎هاي اساسي آن در ساختار يك جامعه با روش توصيفي – تحليلي در پي يافتن اين پرسش است كه چه مسائل اجتماعي در سفرنامه ‏هاي منتخب دورۀ قاجار بازتاب يافته‎است. نتايج نشان داد كه سفرنامه‎نويسان دو رويكرد نسبت به مسائل اجتماعي دارند: نخست مطرح كردن مسائل و زيرساخت‎ها و ديگري برشمردن معضلات اجتماعي. در هر دو بخش بيشترين توجه را به مسائل اجتماعي، حاج‎سياح و حاجي‎پيرزاده داشته‎اند. پيرزاده بيشتر بر آنچه در ساير كشورها و به‎خصوص اروپا بوده تأكيد داشته اما حاج‎سياح بيشتر در مورد مسائل اجتماعي و معضلات داخل ايران سخن گفته‎است. او با زباني انتقادي، از وضعيت نابسامان زيرساخت‎هاي اجتماعي در ايران گلايه دارد. مقايسۀ مشاهدات سياحان در مورد مسائل اجتماعي، نشان مي‎دهد كه در دوران قاجار زيرساخت‎هاي اجتماعي در حد بسيار نامطلوبي بوده كه قابل مقايسه با پيشرفت‎هاي كشورهاي اروپايي در همان دوران نيست. همين امر، منجر به پديد آمدن عدم نارضايتي از حكومت، عدم رفاه اجتماعي، تبعيض‎هاي طبقاتي، افزايش مهاجرت و... در ايران گرديده بود.