رهيافتي نو به تاريخ پيدايش تشيع اثناعشري: شكل‌گيريِ به‌هنگام

در نوشتار حاضر، در پاسخ به اين پرسش كه «پيدايش تشيع اثناعشري در چه تاريخي و چگونه بود؟»، رهيافتِ «شكل‌گيريِ به‌هنگام» تبيين شد. در اين نوشتار، روشْ تاريخي ـ كلامي، و هدفْ شناخت شكل‌گيري تشيع دوازده ‌امامي است و يافته‌ها عبارت است از:‌ واژۀ «اماميه» هم‌پايه با «اثناعشريه». وراي اين عناوين، آگاهي شيعيان به انديشۀ «دوازده امام» با ترويج روايات آن ارتباطي تنگاتنگ داشت. اين روايات در اواخر عصر حضور و دوران غيبت صغرا ترويج شد. صرف‌نظر از آگاهي‌هاي ديرين و فردي راويان، بر پاية شواهد، اكثريت شيعيان در ميانۀ غيبت صغرا و ابتداي غيبت كبرا دوازده‌امامي بودند، و اين نشان از شكل‌گيري به‌هنگام مذهب داشت. در عصر حضور، فقط شناخت امام زمان و امامان پيشين لازم بود، و در عصر غيبت، انديشۀ «دوازده امام» در تقابل با تداوم نامحدود امامان ضرورت يافت. براين‌اساس، شكل‌گيري تشيع اثناعشري برآمده از ضروريات اعتقادي و نيز «تقيه»، كاملاً به‌هنگام بود، نه ناگهاني و با دگرگوني سريع اوضاع.