تبيين و مقايسۀ ديدگاه لايب نيتس و علامه طباطبايي دربارۀ اختيار

بحث جبر و اختيار يكي از مسائل و معضلات مهم فلسفي است كه در طول تاريخ، فيلسوفان شرق و غرب دربارۀ آن به تأملات بسيار پرداخته‌اند. علامه طباطبائي به عنوان يك انديشمند اسلامي، هم در آثار فلسفي خود و هم در تفسير الميزان، ابعاد مختلف جبر و اختيار را بررسي نموده است. لايب‌نيتس نيز به‌عنوان يكي از متفكران بزرگ دوران پيش از كانت، دربارۀ جبر و اختيار تحقيقات بسيار انجام داده است. پرسش اصلي پژوهش پيش‌رو، اين است كه آيا اعتقاد به اصل هماهنگي پيشين بنياد، نوعي نفي اختيار و حاكميّت ضرورت نيست؟ چگونه ارادۀ ازلي الهي با اختيار آدمي سازگار است؟ لايب‌نيتس در صدد بود با تمايز ميان ضرورت مطلق و ضرورت شرطي و نظريۀ جهان‌هاي ممكن به تثبيت اختيار انسان بپردازد. علامه طباطبايي نيز اختيار را امري فطري دانسته و معتقد است قاعدۀ ضرورت سابق «الشئ ما لم يجب لم يوجد»، هيچ منافاتي با اختيار انسان ندارد. در اين پژوهش پس از تبيين مباني لايب‌نيتس و علامه طباطبايي، به بررسي، تحليل و تطبيق ديدگاه اين دو انديشمند مي‌پردازيم.