بررسي تطبيقي حقيقت مجازات اخروي از ديدگاه صدرالدين شيرازي و جعفر سبحاني

قرآن كريم انسان‌ها را به دو گروه بهشتي و دوزخي تقسيم كرده و وعده تحقق آن در قيامت را مي‌دهد. ميان متكلمان مناقشاتي پيش آمده است كه حقيقت اين پاداش و عذاب اخروي چه بوده و از كجا نشئت مي‌گيرد. يكي از مباحث مطرح در علم‌النفس نيز حقيقت و منشأ سعادت و شقاوت انسان است. به هر روي، متكلمان و فلاسفه درباره مجازات اخروي نظريه‌هاي مختلف بيان كرده‌اند. پژوهش حاضر، كه از سنخ معرفه النفس است، با روش توصيفي‌تحليلي و با استفاده از انديشه‌هاي كلامي و فلسفي انجام شد. هدف اين تحقيق تحليل هستي‌شناختي حقيقت مجازات اخروي از ديدگاه دو شخصيت متقدم و معاصر شيعه، ملاصدرا و سبحاني، است و به اين پرسش اساسي پاسخ مي‌دهد كه از ديدگاه ملاصدرا و سبحاني منشأ پاداش و عذاب اخروي و ظهور بهشت و جهنم چيست. نتايج پژوهش اشتراكات و افتراقاتي را نشان مي‌دهد. اشتراكات عبارت از اين است كه حيات و حشر اخروي مرهون اتحاد بين علم و عمل و نفس انسان در دنيا است و ظهور ملكات در نشئه آخرت، بدن اخروي و ابدي را مي‌سازد. همچنين، برخلاف تصور بسياري از حكما، عذاب اخروي حاصل امور عدمي و نقصان‌هاي دنيوي ناشي از تعلقات نفساني است و پاداش بهشت زدودن آنها و كسب كمالات حقيقي با معارف الاهيه و اخلاق حميده است. وجه افتراق انديشه هر دو متفكر درباره شرور بر اين نكته استوار است كه ملاصدرا بر ذاتي‌بودن شرور و وجودي‌بودن آنها تمركز دارد، اما سبحاني شر را از لوازم وجود خير تلقي مي‌كند.