بررسي، تبيين و تحليل نقد تصوف در جنون المجانين

تصوف در طول تاريخ پرفراز و نشيبش، تأييد، رد و نقدهاي فراواني به خود ديده است. يكي از اين نقدها، نقد دروني تصوف است كه قوام‌الدين سنجاني، عارف خراساني قرن هشتم و نهم، انجام داده است. وي، كه خود صوفي است، در كتاب جنون المجانين نگاهي نقادانه به تصوف دارد و كوشيده است به قوت‌ها و ضعف‌هايش بپردازد و بين صوفيان واقعي و صوفي‌نمايان تمايز قائل شود. نقد سنجاني در جنبه نظري تصوف شامل بي‌توجهي به علوم نقلي، انحراف ديني و اعتقادي، تفضيل ولايت بر نبوت و رفع خطاب و تكليف و پيروي از شيطان است و در تصوف عملي به نقد موضوعاتي از قبيل، ترك علم‌آموزي و تحقير علما، اباحه و اسقاط تكليف، بدعت‌گذاري، زهدفروشي، شهوت‌راني، خرقه سالوس، رقص و آواز، شيخوخيت و مريدپروري، ريا و كبر و غرور، تنبلي و دريوزگي مي‌پردازد. سنجاني علي‌رغم انتقادات شديد، معتقد است تصوف در سنت اصيل اسلامي ريشه دارد و صوفيان، پيروان واقعي و احياكنندگان سنت انبياي الاهي هستند و اكثر انحرافات و نقدها متوجه صوفي‌نمايان است. در نهايت، نقدهاي وي نقد اصلاحي است و بر اصل و اساس تصوف خدشه‌اي وارد نمي‌كند.