بررسي تفسير آياتي از قرآن كريم بر پايه پديده جايگزيني نحوي

تعويض يا جايگزيني، يكي از سنت‌هاي رايج زبان عربي در آيات قرآن مجيد پربسامد است و در مواردي از قبيل جايگزيني فعل امر با مصدر در «فَضَرْبَ الرِّقَابِ»، مصدر با اسم فاعل در «لَيْسَ لِوَقْعَتِهَا كَاذِبَهٌ» و مفعول مطلق با صفت در «وَعدَ اللهِ حَقًّا» نمود دارد. اين نوع جايگزيني كه به عدول و تعويض نحوي تعبير مي‌شود، در دلالت معنايي، مفاهيمي فراتر از معناي ظاهري الفاظ را مي‌رساند؛ ازاين‌رو در تفسير آيات قرآن توجه ويژه مفسران را برانگيخته و عمده‌ترين كاربست تفسيري آن، در شرح اعجاز بياني قرآن كريم متبلور است. اين جستار، به استناد منابع تفسيري و با روش توصيفي ـ استنتاجي، به شناسايي نمونه‌هايي از اين تعويض‌ها در آيات برآمده است. ازجمله نتايج اين پژوهش آن است كه در قرآن كريم انواع جايگزيني‌ها به كار رفته است و مفسران؛ به‌ويژه فخرالدين رازي در مفاتيح الغيب به دلالت معنايي اين جايگزيني‌ها پرداخته و نشان داده‌اند كه اين تعويض‌ها گاهي در ايجاد فواصل هماهنگ و خلق موسيقاي متناسب با مفهوم آيات كارآمدند و اغلب داراي سايه معناهايي از قبيل مبالغه، تشويق، تعظيم و تعليل به وصف جايگزين مي‌باشند.