نسبت الفاظ و معاني در نظر فارابي با تكيه بر كاربرد اسامي «مثال اوّل» و «مشتق» در بيان معاني فلسفي

فارابي در جدال ميان دو قول دربارۀ منشأ زبان، يعني طبيعت‌گرايي افلاطوني و قراردادگرايي ارسطويي، موضع مستقلو بديعي دارد. افلاطون حكايتگريِ لفظ از معنا را منوط به مناسبت حروف و اصوات تشكيل‌دهندۀ لفظ با معنا مي‌دانست و ارسطو چيزي جز وضع و توافق گويشوران را معتبر نمي‌ديد. در نظر فارابي «شباهت ساختار الفاظ با معانيِ مدلول» لازمۀ صحت و قوّت زبان و ضامن حكايتگريِ آن از معناست. او از ميان قواعد زباني، قاعدۀ اشتقاق را داراي بيشترين ظرفيت در نماياندنِ شباهت و مناسبت ميان الفاظ و معاني مي‌بيند و آن را در موارد مختلفي به نمايش مي‌گذارد. اطلاق اسامي «مشتق» يا «مثال اوّل» بر مراحل مختلف معرفت و اجناس و انواع مقولات جوهري و عرضي در حالات مختلف و تبيين وجه فلسفي اين اطلاقات، از اين موارد است. او توضيح مي‌دهد كه چگونه شباهت ساختار هريك از اين دوگونه لفظ با ويژگي‌ها و نسبت‌هاي ذاتيِ معاني و مفاهيم فلسفيِ مدلولشان آن‌ها را شايستۀ اين دلالت مي‌كند. در جايگاهي ديگر، با اشاره به «مثال اوّل» ‌بودن واژه‌هاي معادل «موجود» در ديگر زبان‌ها، از ويژگي‌ها و جايگاه معناي مدلول اين لفظ در فلسفه خبر مي‌دهد و دوستدارانِ عرب‌زبان فلسفه را از خطاهايي كه ممكن است به دليل ظاهرِ مشتق اين لفظِ منقول دچار شوند، آگاه مي‌كند.