نقش استحكامات دفاعي شهرهاي ماوراءالنهر و خراسان در تقابل با مغولان

شهرهاي خراسان و ماوراءالنهر در آستانه يورش مغولان (616ق) به رهبري چنگيزخان داراي استحكامات دفاعي چون بارو، ديوار، ارگ و خندق بود كه كاركرد اصلي آن امنيتي و محافظت از شهر در برابر تهديدات خارجي بود. وجود اين سازه‌ها، سلطان خوارزمشاهي را مجاب كرد تا در تصميم اوليه استراتژي نبرد را بر دفاع در شهرها و قلاع قرار دهد. پژوهش حاضر با رويكرد توصيفيتحليلي اين مسئله را مورد توجه قرار مي‌دهد كه در آستانه يورش مغولان، اين سازه‌ها چه وضعيتي داشتند و چه تأثيري بر شيوه نبردهاي خوارزم شاهيان و مغولان گذاشتند؟ بر طبق يافته‌ها، در آستانه هجوم مغولان، استحكامات دفاعي در اكثر شهرهاي مورد هجوم فرسوده و در حال تعمير بودند و همچنين نيروي كافي و لازم براي نگهداري و استفاده از آن‌ها اختصاص نيافته بود. بازدارندگي و مقاومتِ استحكامات دفاعي در تقابل با هجوم مغولان ناچيز بود و مقاومت‌هاي صورت گرفته در اترار، گرگانج، طالقان و هرات نتوانست از پيشروي مغولان جلوگيري نمايد. مهارت مغولان در محاصره و تسخير استحكامات، فرسوده و در حال تعمير بودن استحكامات در برخي شهرها و نبود نيروي آزموده و كافي جهت نگهداري از سازه‌هاي امنيتي، مهم‌ترين علل سقوط استحكامات دفاعي در تقابل با روش‌هاي جنگي مغولان است. مغولان پس از تسخير شهرها در راستاي از بين ‌بردن فرصت مقاومت و شورش، استحكامات دفاعي خراسان و ماوراءالنهر را تخريب كردند. سازه‌هاي دفاعي اين مناطق به سبب امنيتي، دوري خراسان از مركز حكومت و نزاع بين اولوس جغتايي و ايلخانان تا اواخر دوره ايلخاني بازسازي نشدند.