تحليل تطبيقي دو مقام «تذكر» و «ذكر» در سلوك عرفاني

تشابه اسمي و قرابت مفهومي ميان برخي مقامات سلوك، همچون ذكر و تذكر سبب شده ماهيت دقيق اين مقامات در هاله‌اي از ابهام بماند. در برخي آثار عرفاني، اين اسامي به صورت مترادف و در مورد يك مقام به‌كار رفته و در برخي ديگر، بين آنها تفاوت قائل شده و هر كدام را مقامي مستقل معرفي كرده‌اند. در اين پژوهش برآنيم با توجه به كاربرد گسترده واژه‌هاي ذكر و تذكر در حوزه‌هاي عرفاني و غيرعرفاني، ضمن بررسي معاني مختلف اين دو واژه، به تطبيق آنها با يكديگر بپردازيم. هدف آن است كه مشخص شود آيا تفاوت بين ذكر و تذكر در عرفان، فقط اختلاف در تعابير است و هر دو از يك حقيقت واحد سخن مي‌گويند يا آن كه با دو مقام مستقل روبرو هستيم. بدين منظور، از روش تحليل تطبيقي استفاده شد. رصد آثار عرفاني نشان داد كه اين دو مقام ضمن اشتراك در مفهوم «يادآوري»، با يكديگر تفاوت ماهوي داشته و جايگاه مستقلي در سلوك عرفاني دارند. مقام تذكر مربوط به مرحله اول سلوك (بدايات) است و به‌واسطه يادآوري عبادات، سالك را به ياد خدا سوق مي‌دهد؛ ولي مقام ذكر مربوط به مرحله پنجم سلوك (اصول) است و قلب سالك را بي‌واسطه به يادآوري دائمي خداوند مشغول مي‌سازد.

No abstract