بررسي تاريخي عبارت «خليفة الله» در روايات مذاهب اسلامي

عبارت «خليفة الله» به معناي جانشيني انسان به جاي خداوند، در اعتقاد اسلامي جايگاه مهمي دارد و باور رايج در مذاهب اسلامي اين است كه انسان خليفه و جانشين خداوند بر روي زمين است. در روايات مذاهب اسلامي واژه «خليفة» گاهي به تنهايي و گاهي به صورت «خليفة رسول الله» و گاهي به شكل «خليفة الله» به كار رفته است. اين پژوهش به دنبال بررسي سير تطور رواج و مصاديق اين عبارت در روايات مذاهب اسلامي است. گردآوري داده‌هاي اين تحقيق به روش كتابخانه‌اي و اسنادي مي‌باشد و روش انجام آن توصيفي ـ تحليلي است و بر اين اساس روايات مذاهب: زيديه، اباضيه، شيعه اماميه و اهل‌سنت بررسي و تجزيه و تحليل گرديده است. يافته‌هاي اين پژوهش نشان مي‌دهد كه در منابع مختلف مذاهب اسلامي واژه «خليفة» و جمع آن «خلفاء»، در بيشتر موارد در معناي لغوي همراه واژه‌هاي «الله»، «رسول الله»، «كتاب»، «رحمن» و «رب العالمين» ذكر شده‌اند. همچنين در روايات، مصداقهاي مختلفي براي عبارت «خليفة الله» به كار رفته است، گاهي براي مصداقهاي عام مانند: فرشتگان، عالمان و اهل‌يقين و آمران به معروف و ناهيان از منكر، و گاهي براي مصداقهاي خاص مانند: حضرت آدم(ع)، حضرت داود(ع)، حضرت محمد(ص)، امامان، به‌خصوص امام علي(ع) و امام مهدي(ع) به كار رفته است. اما نكته حائز اهميت اين است كه در روايات تمام مذاهب، در قرن اول و دوم قمري عبارت «خليفة الله» يافت نمي‌شود و در اين دوره واژه «خليفة» به تنهايي يا به صورت عبارت «خليفة رسول الله» مشاهده مي‌گردد و از قرن سوم به بعد عبارت «خليفة الله» در روايات به دفعات ديده مي‌شود. اين تحقيق مي‌تواند آغازي براي كاوش بيشتر اين عبارت در روايات باشد.