بررسي اصول صفحه‌آرايي و تزئينات صفحات افتتاح قرآن‌هاي موزه شيخ احمد جامي (سده‌هاي 8 تا 13ق)

Examining the Principles of the Layout of the Opening Pages of Qur'ans in Sheikh Ahmad Jami Museum from the 8th to the 13th Centuries AH

موزه قرآن شيخ احمد جامي در شهرستان تربت جام، مجموعه‌اي كم‌نظير از قرآن‌هاي خطي دارد. صفحات افتتاح اين قرآن‌ها، با تزيينات و صفحه‌آرايي ظريف و سنجيده، قابل تامل و در خور انديشه و مطالعه بوده كه بر اعتبار و منزلت آنها تأكيد نموده‌ است. پژوهش حاضر، به بررسي اصول و قواعد بصري صفحات افتتاح مجموعه‌اي از قرآن‌هاي محفوظ در موزه شيخ احمد جامي از سده 8 تا 13 هجري پرداخته‌است. اهداف پژوهش حاضرعبارت است از: 1-بررسي ارزش‌هاي بصري صفحه‌آرايي و تزيينات صفحات افتتاح وانجام قرآن‌هاي محفوظ در مجموعه شيخ‌احمد جامي2-تطبيق صفحه‌آرايي و تزئينات اين صفحات از قرن8 تا 13هجري. و سوالات اين پژوهش عبارت است از:1. صفحه‌آرايي وتزئينات صفحات افتتاح در قرآن‌هاي محفوظ در موزه شيخ‌احمد جامي از قرن 8 تا13 هجري چه ويژگي‌هايي دارد؟2.وجوه افتراق و اشتراك در صفحه‌آرايي وتزئينات قرآن‌ها چگونه است؟اين پژوهش با رويكرد كيفي و روش توصيفي و تحليلي به انجام رسيده است. جامعه آماري قرآن‌هاي مجموعه شيخ‌احمد جامي و روش نمونه‌گيري، هدفمند با انتخاب موارد بارز و موارد مرزي و انتهايي انجام‌گرفته‌است. يافته‌ها نشان مي‌دهد ابتكار مذهبان دوره سلجوقي، تحرير حروف و علامات و حركات خوش‌نويسي‌شده با حروف دقيق و سنجيده و ابعاد كتيبه مركزي در اين دوران وسيع‌تر بوده‌است. در عصر ايلخاني سبك كتابت وصفحه‌آرايي مصحف‌هاي قرآن كامل‌ترشد. صفحات اول قرآن تذهيب و بر اساس الگوهاي هندسي تقسيم‌بندي شده و اين اشكال با گردش اسليمي‌ها كامل گشته‌ و كتيبه و شمسه در اين دوران رونق يافته است. در قرآن‌هاي كتابت‌شده عصر تيموري طلا و لاجورد از عوامل اساسي كار بوده‌است هم‌چنين خط ثلث در كتابت قرآن رواج يافته وحاشيه بيروني(مقابل عطف) سطح وسيعتري را نسبت به حواشي ديگر به خود اختصاص مي‌دهد. در نقوش صفوي تمايل به ايجاد ظرافت و پيچيدگي‌هاي اعجاب‌انگيز در تزيينات به چشم مي‌خورد. رنگ غالب طلايي و لاجوردي والبته شنگرف، سبز، زرد و نارنجي نيز بيشتر به كار رفت. كاتبان با توجه به تناسب و توازن، ميان اندازه‌ي سطح نوشته و اندازه صفحه، نسبت‌هاي هندسي را به خوبي ارزيابي كرده و از ابزارهاي عملي و نظري لازم براي فضاسازي اندازه‌ي نوشته استفاده ‌نموده‌اند. نوع كادربندي‌هاي مختلف وتقسيمات صفحه به بخش‌هاي مجزا نيزاز ويژگي‌هاي اين دوره است.

In addition to being an architectural museum from the Islamic era, the Sheikh Ahmad Jami collection in Torbat Jam city has a rare and unique collection of Qur,ans that have not yet been studied. The opening pages of these Qur,ans, with delicate decorations and page layout, are thought-provoking and worthy of study. In order to investigate the principles of page layout and structural analysis of the opening pages and the endings of the Qur,ans, the matching of size and dimensions, margins and text, distances and proportions and color were studied, as well as the artistic aspects and structural system of the pages. The Qur,ans of the 8th to the 13th centuries AH had unique features in terms of page layout and decorations, and in the discussed Seljuk, Ilkhanid, Timurid, Safavid and Qajar periods, the page layout and decorations of the Qur,ans have undergone changes. The objectives of the present research are: 1- Investigating the visual values of page layout and decorations of the opening and ending pages of the preserved Qur,ans in Sheikh Ahmad Jami,s collection 2- Adapting the page layout and decorations of these pages from the 8th to the 13th century AH. The questions of this research are: 1. What are the characteristics of page arrangement and decorations of the opening pages in Qur,ans preserved in this Museum from the 8th to the 13th century AH? 2. What are the differences and commonalities in page arrangement and decorations of these Qur,ans? This research has been done with a qualitative approach and a descriptive and analytical method. The statistical population of the Qur,ans in Sheikh Ahmad Jami,s collection and the sampling method have been chosen purposefully by selecting prominent cases and borderline and terminal cases. The findings show that in the opening and completion of 10 examples of the studied Qur,ans, the Naskh and the Thuluth scripts are the most frequently used scripts. The gilding and decoration in the early Qur,ans were primitive and simple; depicting the use of geometrical principles. Over time, the gilding and decoration became advanced, complicated and mixed with scripts. So, since the fifth century, the decorative Kufic script became popular in inscriptions, the decorative elements of which are knotted representations and arabesque decorations. In the Seljuk period, simple arabesque and limited colors, especially gold, were used in the decoration of pages. In the 7th and 8th centuries AH, with the advent of the Mongols and the Ilkhans, the style of writing and page layout of the Qur,anic manuscripts became more complete. The dimensions of the central inscription are wider in the 5th and the 6th century Qur,ans, and in the following centuries, the inner or outer margins occupy the most space of the page; which can be seen in most of the Qur,ans of the collection. The outer margin in most of the studied Qur,ans, occupies a wider area comparatively. In more than 88% of the cases the Naskh script has been used, while the rest represent the Muhaqqaq script. 38% of the Qur,anic manuscripts are written by translators; mostly in Nastaliq. It was also found out that about 44% of the manuscripts have a seal of recognition.