بررسي نقش «ايهام» در بيان مسائل سياسي و اجتماعي غزليّات سعدي و سيف فرغاني

در سده‌هاي تاريك هفتم و هشتم هجري كه دورۀ چيرگي خونخواران تاتار و فرمانروايي حاكمان نالايق ستمكار بر ايران بود، اشعار انتقادي به‌شيوه‌اي رساتر از ادب اعتراض در قرن ششم، به منصّۀ ظهور رسيد. در بحبوحۀ آن دوران خفقان‌زده، سعدي و سيف فرغاني، دو تن از آزادانديشاني بودند كه هريك به سبك و سياقي خاص، در اشعارشان به مسائل جامعۀ فروپاشيدۀ آن روزگار پرداختند. از آنجا كه خودرأيي حكومت‌هاي ضدّمردمي، قلم و بيان را در زندان هزارتوي استبداد به اسارت كشيده بود، به ناچار اين شاعران براي به نقد كشيدن اوضاع آشفته و نابسامان آن دوران به آرايه ­هاي بديعي رمزآلود، به ويژه ايهام روي آوردند. اين پژوهش بر آن است كه با تكيه بر روش توصيفي ـ تحليلي و مقايسه ­اي به بررسي و مقايسۀ كاركرد آراية ايهام در طرح مسائل سياسي و اجتماعي در غزليات شاعران مذكور بپرازد تا اولا ميزان تأثير هجوم چنگيز و حكومت مغولان در اين دوره بر مضمون رايج در غزليات شان بازنموده شود و ثانيا برجسته­ ترين ايهام­ هاي غزليات شاعران مذكور با كاركرد سياسي و اجتماعي و وجوه تشابه و افتراق آن­ها شناخته شود. برآيند نهايي اين تحقيق نشان مي‌دهد كه كاربست روش «ايهام» در بيان مسائل سياسي و اجتماعي در غزليات سعدي نسبت به غزليات سيف تنوع و بسامد بيشتري دارد. بيشترين انتقادهاي ايهام­ آميز اين دو شاعر متوجّه صاحبان قدرت است. از ميان انواع ايهام، ايهام مجرّد و تناسب به ترتيب در غزليات سعدي و ايهام تناسب و تضاد در غزليات سيف از نمود بيشتري برخوردارند.