مرگ‌انديشي در انديشۀ علوي؛ مطالعۀ كيفي به روش نظريۀ زمينه‌ بنياد (GT)

مرگ‌انديشي يكي از توصيه‌هاي مؤكد اسلامي است. در اين نوشتار با هدف كشف مدل مرگ‌انديشي ديني بر داده‌هاي نهج‌البلاغه تمركز شده است. روش تحقيق از نوع روش تحليل كيفي و به شيوۀ نظريۀ زمينه‌بنياد (Grounded Theory) است. نخست به كمك نرم‌افزار دانشنامۀ علوي، گزاره‌هاي مشتمل بر واژۀ «موت» و مترادف‌هاي‌ آن استخراج و با رويكرد استراوس و كوربين در سه مرحله كدگذاري شد. از تعداد 142 گزارۀ مرتبط با مرگ به روش نمونه‌گيري نظري و هدفمند، 152 مفهوم اوليه و 23 مقولۀ اصلي به‌ دست آمد. همچنين مقولۀ «گريزناپذيري مرگ» با بيشترين بسامد به‌عنوان مقولۀ مركزي انتخاب شد. در الگووارۀ (مدل پاراديمي) به‌دست‌آمده، «تقدير الهي» و «زوال‌پذيري» به‌عنوان شرايط علّي و «مرگ‌آگاهي» به‌عنوان شرايط زمينه‌اي و «سختي»، «پنهان بودن»، «ناخوشايند بودن» و «ترسناك بودنِ» مرگ جزو شرايط مداخله‌گر شناسايي شد. مهم‌ترين راهبردها (استراتژي) در اين مدل، مواردي ازجمله «كنار آمدن با پديدۀ مرگ و پذيرش آن»، «غنيمت شمردن فرصت‌هاي زندگي»، «آمادگي براي مرگ»،    «برنامه‌ريزي براي آخرت»، «مرگ خودخواسته» و «عبرت‌آموزي» است. در نهايت نيز «عدم اضطراب از مرگ»، «رهايي از تعلّقات دنيوي»، «رضايتمندي از كمبودها»، «تواضع» و «پشيماني پس از مرگ» به‌عنوان پيامدهاي مرگ‌انديشي در اين مدل به دست آمد.