ارزيابي حساسيت اراضي به بيابان‌زايي با بهره‌ گيري از مدل ESAs و اولويّت‌بندي راهبردهاي مديريتي (مطالعه مورد: حوزه كوير نمك، استان خراسان رضوي)

بيابان‌زايي فرآيندي پيچيده و تهديد جدي محيط‌ زيستي در بسياري از مناطق به ويژه مناطق خشك جهان است. با شناخت دقيق عوامل مؤثر در گسترش بيابان‌زايي و ارائه راهبرهاي مديريتي مناسب، امكان كاهش و يا مهار اين پديده، فراهم مي شود. پژوهش حاضر با هدف ارزيابي معيارها و شاخص‌هاي مهم و پهنه‌بندي حساسيت اراضي به بيابان‌زايي در حوضۀ كوير نمكِ استان خراسان رضوي و ارائه راهبرد‌هاي مديريتي مقابله با بيابان‌زايي انجام شد. در اين پژوهش از مدل ارزيابي حساسيت اراضي به بيابان زايي (ESAs)، داده‌هاي موجود و مبتني بر برداشت ميداني و واقعيت‌هاي زميني در سال 1400 استفاده شد. درآغاز پنج معيار خاك، اقليم، پوشش گياهي، فرسايش و فعاليت‌هاي انساني به عنوان معيارهاي اصلي بيابان‌زايي منطقه شناسايي و سپس برپايۀ نظر كارشناسي بيش از 40 متخصص منابع طبيعي، شاخص‌هاي هر معيار طبقه‌بندي، وزن‌دهي و ارزش‌گذاري شد. با محاسبۀ ميانگين هندسي شاخص‌ها، كيفيت هر معيار تعيين و در آخر نقشه پهنه‌بندي حساسيت اراضي به بيابان‌زايي در سامانۀ اطلاعات جغرافيايي به‌ دست آمد. تعيين راهبردهاي مديريتي با بهره‌ گيري از روش دلفي و با توزيع پرسش‌نامه در دو مرحله و براساس برنامه‌ريزي سناريو و آينده پژوهي انجام شد. نتايج نشان داد از ميان معيارهاي بيابان‌زايي منطقه، اقليم، فعاليت‌هاي انساني، خاك و فرسايش به ترتيب با ارزش 1.54، 1.53، 1.51 و 1.50 مهمترين معيارها و پوشش گياهي با ارزش‌ 1.45 به عنوان معيار بعدي موثر در بيابان‌زايي مي‌باشد. بر اساس نتايج، 12% از مساحت منطقه در كلاس شكننده و حدود 88%  نيز در كلاس‌هاي بحراني متوسط تا شديد قرار دارد. براساس برنامه‌ريزي سناريو و روش آينده پژوهي، بهترين و بدترين سناريوها در چهار دسته مختلف محيطي و طبيعي همچون اعمال مديريت تطبيقي و انسجام سازماني، توانمندسازي اقتصادي و اجتماعي جوامع محلي، توسعه آموزش، فرهنگ‌ سازي و تبليغات، طرح‌هاي مشاركتي منابع طبيعي، به عنوان راهبردهاي مديريتي جامع‌نگر تدوين شد.