تطوّر معناي حلول از فلسفه مشاء تا حكمت متعالي

«حلول» از مفاهيم پركاربرد و مهم در فلسفه اسلامي است. واكاوي تطور قيام حلولي نشان مي‌دهد كه اين نظريه در روندي منطقي با عبور از فلسفه مشاء و اشراق به حكمت متعاليه، دچار دگرگوني‌هاي اساسي شده است. يكي از مفاهيمي كه در اين زمينه تأثيرگذار بوده، مفهوم سريان است كه در دو نظام مشاء و اشراق، عنصر اصلي حلول مي‌باشد. پس از مواجه شدن با مباحثي همچون منقسم نبودن برخي امور به‌رغم ماديت و حلول، تجرد ادراك حسي و خيالي و عدم سريان و حلول در آنها و چالش‌هاي نظريه حلول در علم باري‌تعالي، مفهوم سريان از حلول حذف گرديده است و تعريف حلول در حكمت متعاليه را از سريان به وجود لغيره حالّ براي محل تبديل كرده و در نهايت، زمينه‌ساز حقايق بديعي چون مرتبه بودن عرض نسبت به جوهر و تركيب اتحادي ماده و صورت و قيام صدوري گشته است.