نوآوري و تقليد در قصايد منقبتي مكتب بازگشت

زمينه و هدف: در اين مقاله ابتدا مختصات عمومي مكتب بازگشت به اختصار مرور ميشود. سپس به يكي از نكات مهم و مغفول ماندۀ مكتب بازگشت پرداخته ميشود؛ يعني قصايد منقبتي و آييني. پژوهشهاي شعر دوره يا مكتب بازگشت منحصر است به دو حوزه: شناسايي شاعران گمنام و تصحيح ديوان آنها و ديگري بررسي شيوه هاي تقليد و تأثيرپذيري شاعران شناخته شده. گويي محققان اتفاق نظر دارند كه شعر اين دوره هيچ گونه نوآوري و افزوده اي ندارد و بر همين اساس است كه شعر اين دوره در درسنامه ها و گزيده هاي ادب فارسي حضور كمرنگي دارد. روش مطالعه: اين مقاله محتوا و مضمون شعر 16 شاعر بازگشتي را بيت به بيت بررسي كرده و آماري گويا از نوآوري شعر بازگشت در عرصۀ شعر آييني و ركود و تقليد و تكرار در شعر شعراي درباري اين عصر بدست داده است. از هر شاعر، دو قصيده با موضوع مدح امام علي (ع) و امام رضا (ع) تحليل شده است. تحليل داده ها با نرم افزار اكسل انجام شده است. يافته ها: بر اساس اين پژوهش، بين شهرت و نوآوري شاعران اين دوره، نسبت معكوس وجود دارد. شاعران نام آوري مانند صبا و قاآني دچار فقر محتوا هستند و شاعران عميق و دقيقي مثل آيتي بيرجندي و سروش و الهي قمشه اي شهرتي بسزا ندارند. اين نكته داوريهاي تاريخ ادبيات نويسان و ملاكهاي داوري آنها را بچالش ميكشد. نتيجه گيري: عمدۀ آنچه از مكتب بازگشت مي گويند ويژگيهاي شعر درباري بازگشت است نه شعر شيعي اين دوره. محتواي شعر شيعي در اين دوره كاملاً دگرگون ميشود و رشد كمّي و كيفي آن قابل لمس است.