تأملي بر وضعيت بلاغت و دستور در شبه قارۀ هندوستانِ قرن دوازدهم با تكيه بر نسخۀ خطي ضوابط عظيميه

زمينه و هدف: اين مقاله به معرفي و بررسي محتوايي نسخۀ خطّي ضوابط عظيميه اثر محمدعظيم قريشي ميپردازد. «ضوابط عظيميه» به ‌سال 1130 (قرن دوازدهم ه.ق)، در فنّ لغت و بلاغت و دستور زبان، به ‌دست محمّدعظيم قريشي تأليف شده ‌است. موضوع اين اثر «زبان پارسي در منطقۀ شبه قاره» است. اين نسخه در 414 صفحه، با حاشيه نويسي و هامش نويسي همراه است. نسخه هاي موجود از اين اثر خطّي، يكي در مركز ميكروفيلم نور، كتابخانۀ انجمن ترقي اردو در دهلي نو و دو نسخه در پاكستان، كراچي، مجموعۀ همدرد و اسلام‌آباد، مجموعۀ گنج‌بخش با شمارۀ 7872 ثبت شده اند. اين كتاب در راهنماي فهرست مشترك نسخه هاي خطّي پاكستان، ج 13، ص 2710، در ذيل مجموعه هاي دانشهاي بلاغي، لغت، عروض‌وقافيه و قواعد ادبي آمده است. اين مقاله به معرفي و بررسي محتواي اين مجموعه ميپردازد‌ و موضوعات مندرج در نسخه را با ذكر شواهد توضيح ميدهد. روش مطالعه: روش اين تحقيق از نوع توصيفي_تحليلي با استفاده از ابزار گرد‌آوري كتابخانه اي بصورت سندپژوهي و روش داده كاوي تحليل محتواست. به اين صورت كه متن تصحيح‌شدۀ نسخۀ خطي ضوابط عظيميه را، كه خود برمبناي شيوۀ تصحيح بينابيني است، بررسي كرده و به تحليل محتوا و دستور و بلاغت آن پرداخته ايم. يافته ها: اين متن يك كتاب آموزشي پرمحتوا و مفيد در دورۀ موردبحث، درخصوص دستور زبان فارسي، فنون بلاغت و صناعات ادبي، قافيه و عروض و نيز علوم مرتبط ديگر چون نجوم و منطق و كلام و ... است. در اين نسخه، كه مؤلف از تمام كتب آموزشي مرتبط تا دورۀ خود بهره برده، دربارۀ موضوعات بحث، هيچ نكته اي را فروگذار نكرده است و بنظر ميرسد اين كتاب، كتاب آموزشي جهت تدريس در مدارس بوده است. نتيجه گيري: زبان پارسي و گسترش و آموزش آن در دورۀ حكومت گوركانيان در هندوستان دغدغۀ اديبان و حكمرانان محسوب ميشده و نگارش اين كتاب و كتب مشابه و تهيۀ نسخه هاي خطي بعدي از روي آن، ضرورت اين تعليم و گسترش را به اثبات ميرساند. بااينكهاين كتاب متعلق به حدود دو قرن پيش است، اما چون كتابي تعليمي است تا حد امكان سهولت فهم در آن رعايت شده ‌است.