اراده الاهي و حدوث طبيعت: تحليل و نقد ديدگاه ابن‌سينا و غزالي

در اين مقاله، بعد از توضيح مختصر چند اصطلاح كليدي، يكي از دلايل ابن‌سينا بر قِدم عالم طبيعت و انتقادات غزالي بر وي بررسي و تحليل شده، و بعضاً اظهارنظر ملاصدرا به موافقت با ابن‌سينا تذكر داده شده است. همچنين، مشكلات هر قول جداگانه مطرح، و حدود دفاع هر طرف از نظريه خودش بيان و داوري شده است. در استدلال ابن‌سينا از دو قاعده، يكي مربوط به امور عامه فلسفي و ديگري متعلق به قلمرو الاهيات فلسفي، استفاده شده، و در تحليل و تقرير دلايل هر طرف اين نتيجه به قطعيت رسيده كه مشكل اصلي مسئله اراده واحب‌تعالي، و كليد حل مشكل درك ماهيت اراده واجب‌الوجود است. بدين‌منظور نظريات ابن‌سينا و غزالي در اين باره تقرير شده و كوشيده‌ايم نظر صحيح و پذيرفتني را در مسئله اراده واجب و قدم يا حدوث طبيعت مادي مكشوف كنيم، اما اين كوشش ناكام مانده است. در نهايت نيز نظري از فلاسفه متقدم، از ابن‌سينا تا سبزواري مبني بر اتحاد علم و اراده و نفس فعل در واجب‌الوجود مطرح شد. نتيجه نهايي، فقدان كفايت تمام نظريات درباره مسئله اراده واجب و ترجيح موقت نظريه فلاسفه درباره قدم عالم، با اين حدود از دليل، است.