منزلت عقل در تفكر و فهم شيعي از اسلام

عقل هم در ساختن خشت خشت «بناي معرفت» و هم در كسب «معرفت ديني» نفش بي­بديل در تاريخ تفكر شيعي داشته و دارد؛ زيرا بدون عقل و دخالت عقل در ساختن سازه­هاي معرفتي، ما كمتر قضيه­­ي يقيني و معرفت­زا خواهيم داشت. عقل است كه بواسطه او سنگ­بناي معرفت ريخته مي­شود و سازه­هاي معرفتي شكل مي­گيرد. در فهم معرفت­هاي ديني نيز اين عقل است كه در كنار كتاب و سنت، اجماع و شهود نقش بنيادين را ايفا مي­كند. به همين دليل جريان­هاي علمي در عالم شيعي بيشتر عقلگراست. انديشه­هاي فلسفي، كلامي، تفسيري، فقهي و اصولي كه در بستر فكري و فرهنگي شيعي شكل گرفته اند به استثناي اخباريگري و مكتب تفكيك، عقل­گرايي اعتدالي بدنه اصلي اين انديشه هاست؛ لذا اكثر باورهاي اعتقادي، ارزش­هاي اخلاقي و احكام عملي در قرايت شيعي ببيشتر معقول و عقلاني اند. هرچند در بدوي تاريخ اسلام، عقل به دليل حضور معصومينD مورد اهتمام نبود و تاملات عقلي به جد گرفته نمي­شد؛ چون معصومينD تجسم«حقيقت» بودند؛ اما با غيبت معصومينD نيازمندي به عقل و تاملات عقلي در كنار «نص» شدت پيدا كرد و اكنون مي­توان گفت عقل‌گرايي اعتدالي مشخصه برجسته تشيع در تاريخ اسلام است.