برهان عينيت ذهن و ذهني بر اتحاد عاقل و معقول

حكيم سبزواري در فضاي حكمت متعاليه و با مباني مسلّم متعالي و گذر از چارچوب مماشات با مباني فلاسفه پيشين، به اقامه براهيني در اثبات اتحاد عقل و عاقل همت گماشته است. برخي مبادي اين براهين در پوسته و ظاهر، نه در مغز و محتوا، همان مبادي حكماي پيشين است. از جمله اين براهين، تكيه بر عينيت ذهن و ذهني است. اين برهان بر مباني مسلّم و متقن حكمت متعاليه مبتني است. از جمله اين مباني است: شناخت دقيق ذهن و رابطه وجودي آن با ذهنيات، نيز چيستي و هويت علم و رابطه نفس و قوا كه همه از مباني خاص حكمت متعاليه است. اين برهان در گام اول به عنوان تأييديه‌اي بر اتحاد عاقل و معقول مطرح شده است زيرا به نظر مي‌رسد از تشبيه رابطه ذهن و ذهني با رابطه خارج و خارجي و تمثيل آن دو به يكديگر كمك مي‌گيرد. اما در گام واپسين، استناد به مباني ويژه حكمت متعاليه و فضاي حاكم بر آن، به قوت خود مي‌گرايد و به عنوان برهان مطرح مي‌گردد و شائبه تشبيه و تمثيل ذهن به خارج را مي‌زدايد، از اين منظر كه ذهن از مراتب خارج است و رابطه خارج و خارجي بر همه مراتب عين حاكم است.